Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Anna Enquist: ‘Het zal altijd een gemis blijven’

De roman ‘Contrapunt’ (2008) van Anna Enquist gaat over een moeder die haar dochter verliest. En dat komt heel dicht bij het leven van de schrijfster zelf. In 2001 verloor ze haar 27-jarige dochter bij een verkeersongeluk. ,,Het sterven van een kind slaat een leegte, die blijft, dat zal altijd een gemis blijven.’’

 

In Duitsland is de vierde roman van Anna Enquist (Amsterdam, 1945) als ‘Kontrapunkt’ iets eerder verschenen. Het boek is er lovend ontvangen en inmiddels een verkoopsucces. Nederland heeft wel vaker de primeur van een nieuw boek van een grote buitenlandse schrijver, zoals dat van J.M.Coetzee en John Irving. Maar niet eerder verscheen de vertaling van een Nederlandse roman vóór de oorspronkelijke versie. Waarom gunde ze haar Duitse lezers de primeur?

,,Ik heb een heel aardige Duitse uitgever (Luchterhand),’’ licht de tengere schrijfster toe in het statige grachtenpand van haar uitgeverij in het hart van Amsterdam, waar ze aanvankelijk gereserveerd maar gaandeweg losser praat over ‘Contrapunt’. ,,Daarnaast was mijn vorige roman, ‘De thuiskomst’ (2005), een succes in Duitsland. Van meet af aan verkopen mijn boeken er goed, met ‘Kontrapunkt’ loopt het helemaal enorm. Ik vond het ook een leuk idee. Daarnaast werd er met de boekpresentatie in de Nederlandse ambassade in Berlijn groots uitgepakt. Al maakt het mij verder niet zo heel veel uit, hoor, als het boek maar uitkomt.’’

Heeft u een verklaring voor uw populariteit in Duitsland? ,,Het blijft gissen waarom het ene boek het in het buitenland beter doet dan het andere. Je blijft gemakkelijk steken in gemeenplaatsen. Mijn boek heeft een universele problematiek. Maar het is tegelijk ‘klein’, speelt binnen een gezin en dat kent iedereen. Maar misschien is het allemaal onzin wat ik zeg. Het is ook leuk om te lezen over culturen die je niet kent.’’ Haar boeken doen het trouwens in meer landen erg goed. Verrassend populair is ze bijvoorbeeld in Israël. ,,Ja, mijn nieuwe boek verschijnt heel snel in het Hebreeuws.’’

In ‘Contrapunt’ studeert een vrouw de ‘Goldbergvariaties’ (1739-41) van Johann Sebastian Bach in om na het verlies van haar dochter haar verdriet in toom te houden. Tijdens het repeteren noteert ze haar invallen en herinneringen en wordt een beeld geschetst van de moeder-dochterrelatie. Het drama van de vrouw en haar onmetelijke verdriet herinneren sterk aan wat Enquist zeven jaar geleden zelf is overkomen. Haar dochter Margit verongelukte op de Dam, doordat de chauffeur van een vrachtwagen zonder dodehoekspiegel de jonge vrouw op haar fiets over het hoofd zag. ,,Het gevaar met zulk materiaal is dat je afglijdt naar het puur autobiografische en dat was niet mijn opzet. Ik wilde laten zien hoe het is om een dochter te hebben. Ik voelde me daardoor ook vrij om dingen te fantaseren als ik niet wist hoe het in werkelijkheid precies gegaan was.’’

Anna Enquist liep geruime tijd rond met het idee om erover te schrijven, maar worstelde met de vorm. Ze slaagde er wel in om haar verdriet meteen in poëzie te vangen. De bundel ‘De tussentijd’ (2004) was in een roes geschreven en ‘veel intuïtiever’. ‘Contrapunt’ daarentegen is een gestructureerde, beheerste, goed doordachte roman. Ze wilde beslist geen emotioneel verslag schrijven van wat haar is overkomen. ,,Ik heb geprobeerd om het zo onsentimenteel mogelijk te maken en met allerlei kunstgrepen afstand te creëren, bijvoorbeeld doordat niemand een naam heeft.’’

 

‘Ik heb er lang over gedaan. Het was veel

moeilijker dan welk ander boek daarvoor.’

 

Het schrijfproces was bij tijden een strijd. ,,Ik heb er lang over gedaan. Het was veel moeilijker dan welk ander boek daarvoor. Als ik periodes had waarop ik dacht, ik heb niet genoeg afstand tot het materiaal, hield ik op met schrijven en ging ik door met piano studeren. Had ik toch het idee dat ik met het boek bezig was.’’

De pianiste in ‘Contrapunt’ repeteert niet toevallig de ‘Goldbergvariaties’. Enquist studeerde vroeger zelf op Bachs meesterwerk. ,,Ik ben er erg aan gehecht. Voor mijn roman ben ik in Bachs leven gedoken, in heel saaie boeken. Maar wat ik niet wist, was dat hij een volwassen zoon uit zijn eerste huwelijk heeft verloren in de tijd dat hij bezig was de variaties te componeren. Dat was Bernhard, gestorven op zijn 25ste, die niet wilde deugen en steeds wegliep uit de baantjes die zijn vader voor hem regelde. Het kan niet anders dan dat er een relatie is. In de muziek hoor je, weliswaar beheerst en gecomprimeerd, iets van het verdriet dat die man gehad moet hebben bij het verlies van zijn kind.’’

De link tussen Bachs zoon en Enquists dochter is dan gauw gelegd. Maar terwijl Bach niet zo’n goede band had met zijn zoon, is die tussen moeder en dochter in ‘Contrapunt’ juist warm en innig. De moeder ziet haar dochter bijvoorbeeld met lede ogen uit huis gaan. ,,Ik denk dat veel mensen dat wel herkennen. Dat je aan de ene kant trots bent dat het kind een eigen leven leidt, maar dat je dat aan de andere kant helemaal niet wilt. Mensen mogen wel vertellen dat ze trots en tevreden zijn, maar er rust een taboe op zeggen dat je het verschrikkelijk vindt als ze uit huis gaan.’’

De dochter wordt geportretteerd als een levenslustige en populaire, gedreven en soms onzekere jonge vrouw die haar draai nog moet vinden. ,,Dat is echt iets van díe generatie, van afgestudeerde jongeren die niet weten wat ze moeten doen. Ze hebben eerst allerlei baantjes voordat ze op hun plek zitten. Margit had Nederlands gestudeerd. Ze had stagebaantjes bij uitgeverijen, was redactiesecretaresse van (literair tijdschrift) De Revisor. Ze begaf zich op literair terrein, waar ze haar eigen vrienden en vriendinnen had. Ik nam haar altijd mee naar het Boekenbal waar ik haar meteen kwijt was. Ze had wel aspiraties op dat vlak, maar het was nog niet gerijpt. Het begon allemaal net.’’

Valt zo’n verlies ooit te verwerken? ,,Nee. Het sterven van een kind slaat een leegte, die blijft, dat zal altijd een gemis blijven. Het is niet iets wat overgaat. Dat is voor de vrouw in het boek een soort ontdekkingstocht. De kwestie is hoe er mee om te gaan.’’

Enquist ervoer de voltooiing van ‘Contrapunt’ als een ‘verschrikkelijk’ moment. ,,Toen het af was, had ik er een ambivalent gevoel over. Dat had Bach ook. Hij kon zijn ‘Goldbergvariaties’ niet loslaten. Enerzijds ben ik wel tevreden, al vind ik dat een tuttig woord, dat het me gelukt is om iets van het belang van zo’n meisjesleven te schetsen. Ik vind het fijn dat het nu te lezen is. Het is ook een raar idee als je bedenkt dat als wij allemaal dood zijn dit boek er nog is. Over vijftig jaar is er misschien een student Nederlands die het uit de bibliotheek haalt om er een scriptie over te maken.’’

,,Anderzijds heeft het mij de afgelopen drie jaar enorm beziggehouden. Dat gaf structuur aan de dagen. Ik had een doel. Dat mis ik nu. Nu nog niet echt omdat ik het druk heb met de tournee van (voetbaltijdschrift) Hard Gras en de activiteiten rond ‘Contrapunt’. Maar ik ben benieuwd hoe het zal zijn als het straks weer wat rustiger wordt.’’

 

Anna Enquist: ‘Contrapunt’, roman. Uitgeverij De Arbeiderspers, 206 blz.

 

Oktober, 2008

UA-37394075-1