Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Ayckbourns ‘Kruistochten’: ‘Andermans huwelijk is bron van verbazing’

Op het Holland Festival van 2004 ging de trilogie ’De kruistochten’ van Alan Ayckbourn in première. Toneelgroep Amsterdam draaide met deze toneelmarathon in een regie van haar artistiek leider Ivo van Hove in de weken daarvoor proef in de Hoornse schouwburg Het Park. In dit drieluik wordt het instituut huwelijk meedogenloos onderuitgehaald.

 

In de jaren negentig werd hij nog bejubeld, de afgelopen jaren kon hij ineens geen goed meer doen: Ivo van Hove, eens het wonderkind van het Nederlands(talig) theater, daarna de schlemiel. Daar kwamen in het afgelopen seizoen nog eens de interne strubbelingen bij zijn toneelgezelschap bovenop, met als dieptepunt het vertrek van enkele van zijn topacteurs. Bovendien klonk er kritiek op zijn functioneren als directeur van het Holland Festival. Kortom, Ivo van Hove leek de weg kwijt.

Maar ziet, terwijl bij TGA de ruzies intern hoog opliepen en de roddel en achterklap hoogtij vierden, sloeg de Vlaming Van Hove terug met ’Rouw siert Elektra’, een van de hoogtepunten van het afgelopen theaterseizoen. En nu waagt hij zich aan Ayckbourn, de beroemde komedieschrijver die geliefder is bij het amateur- dan bij het beroepstoneel.

Van Hove en Ayckbourn, kunnen die wel samen? Jazeker. Zoals toneelliefhebbers in Hoorn reeds hebben kunnen vaststellen. Want zij hadden de primeur in de schouwburg aan de boorden van het Hoornse Hop, waar ’s lands meest vooraanstaande toneelgezelschap voor drie proefvoorstellingen was neergestreken.

 

,,Ik denk dat mensen niet gemaakt zijn om lang met elkaar samen te leven, de huwelijken om me heen zijn ofwel problematisch of saai.”

 

In zijn enscenering van Ayckbourns ’The Norman conquests’ (1973), oftewel ’De kruistochten’, laat Van Hove zich van een verrassende kant zien. Hij kan dus óók komedies ensceneren. Zelden zal er bij een productie van zijn hand tenminste zoveel te lachen zijn (geweest). Zij het dat hier wel sprake is van een donkere komedie, want Ayckbourn toont zich in dit drieluik, dat voor het eerst in Nederland is te zien, van zijn zwartste kant.

Hing boven Van Hoves enscenering van het familiedrama in ’Rouw siert Elektra’ van Eugène O’Neill nog de doem van het (nood)lot. In ’De kruistochten’ worden de open zenuwen van het huwelijk blootgelegd. Dat Ayckbourn van dit instituut geen hoge pet op heeft, moge duidelijk zijn. Ayckbourn (1939), wel de ’Molière van onze tijd’ genoemd, zegt zelf over het huwelijk: ,,Ik denk dat mensen niet gemaakt zijn om lang met elkaar samen te leven, de huwelijken om me heen zijn ofwel problematisch of saai. Toch staan de seksen dichter bij elkaar dan ze denken, ondanks het onbegrip, voortdurende strijd en teleurstellingen.’’

Het wel en wee van Het Huwelijk loopt als een rode draad door de vier stukken die Van Hove komend en volgend seizoen bij zijn gezelschap zal ensceneren, waaronder ’Scènes van een huwelijk’ van Ingmar Bergman en ’Het temmen van de feeks’ van Shakespeare.

 

,,In de kleinste relatie, die er is: die tussen een man en een vrouw, wil ik de oorzaken zoeken van de desinteresse die we in elkaar tonen, van de angst voor de ander.”

 

Zijn keuze voor ’het huwelijk’ lijkt vreemd nu de wereld wordt beheerst door terrorisme en de botsing van culturen en beschavingen. Van Hove licht toe: ,,Ik kan in het theater niet zo goed op tegen die grote gebeurtenissen. Maar oorlogen worden uiteindelijk door mensen veroorzaakt. Daarom ga ik nu terug naar de kleinste relatie, die er is: die tussen een man en een vrouw. Daar wil ik de oorzaken zoeken van de desinteresse die we in elkaar tonen, van de angst voor de ander. Want de andere is per definitie de vreemde, dat hoeft niet per se een zwart iemand te zijn, of een Arabisch iemand of een joods iemand. Die diep gewortelde angst herken je volgens mij ook in de kleinste relatie, de meest burgerlijke, de meest herkenbare voor ons. Daar vind je de oorsprong van racisme, van desinteresse, van obsessies.’’

 

,,Ik heb het idee dat mensen waarvan je denkt, die houden het niet lang met elkaar uit, juist onwrikbaar aan elkaar vast blijven zitten tot in de dood.’’

 

Van Hove wil Het Huwelijk van alle kanten belichten. Hij eindigt zijn toneelcyclus met een ode, maar begint in ’De kruistochten’ met de ’groezelige’ kant ervan. In dit stuk klampen mensen zich vast aan hun huwelijk, terwijl ze er het liefst hard voor weg zouden rennen. Of zoals het personage Ruth (gespeeld door Johanna ter Steege) zegt: ,,Andermans huwelijken zijn altijd een bron van verbazing. (…) Ik heb het idee dat mensen waarvan je denkt, die houden het niet lang met elkaar uit, juist onwrikbaar aan elkaar vast blijven zitten tot in de dood.’’

Intrigant

In ’De kruistochten’ komen zes familieleden bijeen. Spil in het web van intriges is Norman, briljant vertolkt door Hans Kesting. Hij is een intrigant, op het oog een zachtmoedige, romantische lobbes, die met boosaardig genoegen stookt in andermans huwelijk. De drie vrouwen, met een voortreffelijke Karina Smulders als de jongste, verafschuwen zijn gedrag. Ze doorzien hem en toch gaan ze een voor een voor de bijl. Rick (Fred Goessens) is de tegenpool van Norman. Hij is het prototype van de brave, trouwe echtgenoot. Hij droomt wel, maar daar blijft het bij. Of, om Elsschots beroemde dichtregel uit ’Het huwelijk’ (1934) aan te halen: ,,Doodslaan deed hij niet, want tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren”. Alleen de dierenarts Tom (Roeland Fernhout) valt uit de toon. Hij is het doetje, op wie zowel de verbale plaagstootjes als de seksuele toespelingen van de vrouwen afketsen als een kogel op plaatstaal.

Carrousel

Het is knap zoals dit toneelensemble in deze carrousel van huwelijksperikelen bijna vijf uur lang de aandacht van het publiek weet vast te houden. Van Hove houdt het allemaal aangenaam licht en speels. Op het toneel is het een vrolijke bende, waarbij het spel een extra dimensie krijgt dankzij een enorm projectiescherm waarop de verrichtingen van de spelers worden uitvergroot. Het lijkt erop dat Van Hove ondanks alle recente conflicten bij TGA artistiek zijn draai heeft hervonden. Zouden tijden van malheur dan toch het beste in een kunstenaar naar boven halen?

 

Holland Festival. Toneelvoorstelling ’De kruistochten’ van Alan Ayckbourn. Door: Toneelgroep Amsterdam. Regie: Ivo van Hove. Vertaling: Janine Brogt. Spel: Hans Kesting, Roeland Fernhout, Fred Goessens, Karina Smulders, Johanna ter Steege en Hilde van Mieghem.

 

Juni, 2004

UA-37394075-1