Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

‘De kersentuin’ als spiegel van onze samenleving

Ze zeggen soms erge en bittere dingen, de personages in ’De kersentuin’ van Anton P. Tsjechov (1860-1904). Dat het leven volslagen zinloos is bijvoorbeeld. Toch is het laatste werk van de grote Russische (toneel)schrijver geen ’zwaar stuk’.

 

Het is ook allerminst hoogdravend, vindt Jos van Dijk, regisseur van de productie waarmee zijn toneelensemble Studio Noordholland langs de kleine theaters toert. Het is een tragikomisch stuk, al werkt het van meet af aan onontkoombaar naar het afscheid toe.

 

OP WEG NAAR HET ONVERMIJDELIJKE AFSCHEID

 

Wie Studio Noordholland een beetje gevolgd heeft, weet dat de keuze voor Tsjechov niet vreemd is. Jos van Dijk, sinds jaar en dag artistiek leider van het Noord-Hollandse gezelschap dat in 1990 werd opgericht, heeft een zwak voor de Grote Rus, die na Shakespeare wereldwijd een van de meest gespeelde en meest geliefde toneelschrijvers is. ,,Ik had heimwee naar Tsjechov. Hij is mij zeer dierbaar. Vorig jaar speelden we ’Leedvermaak’ van Judith Herzberg, het jaar daarvoor de montagevoorstelling ’Bruiloft’. Ik had nu weer behoefte aan een tekst die heel erg gaat over het alledaagse leven en de fricties daarin. Daarover schrijven kan Tsjechov als geen ander. We zouden aanvankelijk ’Het Huis van Bernardo Alba’ van García Lorca gaan doen, een derde stuk in onze trilogie over het thema bruiloft, een plan dat we nog niet hebben laten varen. Maar toen ik dat las, dacht ik: dit is toch weer te veel vorm. En ik wilde inhoud, ik wilde het veel meer over de mens hebben.”

Waarom koos hij voor ’De kersentuin’ (1904), Tsjechovs zwanenzang?

,,Omdat ’De kersentuin’ ook een soort spiegel is van onze tijd. Het gaat over idealen. In hoeverre ben je solidair en trek je met elkaar op? Het gaat over struisvogelgedrag en realiteitszin. Er zitten stukken tekst in die verrassend actueel zijn.’’

 

OP HET SNIJVLAK VAN OUDE EN NIEUWE TIJDEN

In ’De kersentuin’ komt de grootgrondbezitster Ljoebov Andrejevna Ranjevskaja na wilde jaren in Parijs terug op haar vervallen landgoed in Rusland, met daarop een kersentuin of kersenboomgaard.

Een van de redenen dat Ljoebov ooit vertrok, was dat haar zoontje verdronk in de rivier die langs de kersentuin loopt. Die plaats met nare herinneringen is toch aan haar blijven trekken. Het stuk speelt rond 1900, op de grens van oude en nieuwe tijden. Het oude feodale tijdperk is voorbij, het lijfeigenschap is afgeschaft, en er dient zich een nieuw tijdperk aan.

Traditie en vernieuwing botsen met elkaar. ,,Ik heb de rollen van de jonge bedienden, de knecht en het dienstmeisje, in die zin opgewaardeerd, dat ik ze vaker laat opkomen dan Tsjechov doet. Bij mij vertegenwoordigen ze een nieuwe generatie die op een andere manier in het leven staat dan de oude. Daarom is de nieuwe generatie in onze voorstelling net zo belangrijk als de oude.’’

 

Jos van Dijk: ,,Tsjechov heeft het in dit stuk erg over het uiteenvallen van de samenleving. Meer dan in enig ander stuk van zijn hand. In twee personages heeft hij dat sterk geaccentueerd. De een staat voor het kapitalisme, de ander voor solidariteit in de samenleving. Die twee gaan het gevecht ook aan. Ik herken dat wel in onze huidige samenleving. Het gevecht tussen het materialisme en het immateriële, waarvan het eerste het tweede de laatste tien jaar wel zeer is gaan domineren. In het stuk wordt dat gecombineerd met het verval van een familie die ooit rijk en in een zekere welstand leefde en merkt dat het daarmee nu afgelopen is.’’

 

Leven we nu ook in een overgangsperiode? ,,Ja, dat gevoel heb ik erg sterk. Hebben we nog gemeenschappelijke idealen? Wat bindt ons? We zijn erg op zoek naar binding. We zijn heel erg aan elkaar verbonden. Je moet er toch met elkaar zien uit te komen. Tegelijkertijd is er zoveel dat de mensen scheidt.’’

 

Van Dijk: ,,Ik voel veel onrust in de samenleving. Ik vind dat er slecht gecommuniceerd wordt. Verschillen in cultuur en geloof, in hoe je woont en leeft, worden nu heel gauw als bedreigend beschouwd. Ik houd juist heel erg van verschillen. Ik vind het spannend, in positieve zin, ze worden mij de laatste tijd teveel gezien als iets negatiefs.”

 

EMOTIONELE VERSUS RATIONELE MENSEN

Tsjechovs kracht schuilt in het geheel en in de manier waarop hij personages aan de hand van een paar details tot leven weet te wekken. In zijn werk delven emotionele mensen ten opzichte van rationele mensen vaak het onderspit. Dat gaat soms ver. Wat die mensen elkaar aandoen is niet gering. De een vindt de ander dikwijls een nietsnut. Scherp tekent Tsjechov bovendien de tegenstelling komisch-tragisch, geluk-pech. Jos van Dijk:

 

,,Op het moment dat de een met een probleem zit, zit een ander in een gelukssituatie. In het derde bedrijf bijvoorbeeld verliest de familie haar huis maar degene die het gekocht heeft komt op en is zielsgelukkig, want in dit huis heeft zijn vader nog als dienstknecht gewerkt. Geluk en ongeluk koppelt hij heel mooi aan elkaar. Naar mijn idee heeft hij dat in geen enkel stuk zo geraffineerd gedaan als in ’De kersentuin’. Dat biedt houvast. Bij ‘Drie zusters’ is alles veel zwaarder. In ’De kersentuin’ strijden zorg en geluk om voorrang. Enerzijds heb je mensen die een geschiedenis moeten afronden, anderzijds mensen die zich opmaken voor de toekomst. Dat biedt een heel positief perspectief.’’

 

Dat geldt ook voor het einde, als de kersentuin plaats moet maken voor zomerhuisjes. ,,De oude bediende blijft dan alleen over, alsof ze hem vergeten zijn. Die zegt dan: ‘Mijn leven is voorbij… net of ik helemaal niet geleefd heb’. Volgens mij is dat een verwijzing naar Tsjechovs eigen sterfproces een aantal maanden later, toen hij op zijn sterfbed nog om een glas champagne vroeg. Het laatste woord dat hij schreef, is ‘Niks meer.’ Dat is toch mooie ironie.’’

 

HET VOORBIJGAAN DE MENSEN

Afscheid, het verstrijken van de tijd, het voorbijgaan van mensen – het zijn thema’s die horen bij Tsjechov, wiens werk immer wordt gekenmerkt door een melancholieke ondertoon.

 

,,Tsjechov is rijkdom. Hij geeft je als regisseur een schat aan inhoud. Je hebt iets in handen, je voelt je er goed bij. Ook al zijn z’n stukken niet gemakkelijk. Vooral de start van zo’n stuk is razend ingewikkeld. Maar hoe veel personages hij ook opvoert, ze vertegenwoordigen allemaal wel iets. Om dat toegankelijk te maken voor het publiek is een hele klus.’’

 

Dat is Studio Noordholland, gezeteld in Schagen, wel toevertrouwd. Het is een hecht toneelensemble, dat uit amateurtoneelspelers bestaat maar zich moeiteloos kan meten met menig beroepsgezelschap. Het is de chemie tussen de spelers waaruit een passie voor het toneel spreekt die ze met het publiek proberen te delen. Om ‘De kersentuin’ strakker en compacter te maken heeft Jos van Dijk het stuk bewerkt en een aantal rollen geschrapt. Maar de tekst blijft ’heilig’:

 

,,We hebben er niet in zitten knoeien, we hebben er alleen wat uitgeschreven. Het oudste personage fungeert ook als de verteller, zodat het voor het publiek gemakkelijker is om te volgen. Ik denk dat er een hele mooie scherpe tekst is overgebleven.’’

 

Voorstelling ’De kersentuin’ van Tsjechov, door Studio Noordholland. Regie Jos van Dijk, vormgeving Willem Smit, dramaturgie Daniella Moosmann,kostumering Thea Fonteijn. Spel: Annet Meijering, Geke Muggen, Gertruud Keetmen, Jannek Vredenburg, Marian Vredenburg. Mart Hellingman, Nico de Redelijkheid, Jan Vredenburg, Paul Zellenrath.

 

Februari, 2005

UA-37394075-1