Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

De klassieke vrouwenfiguur van Henry James

Het wekt op zijn minst verbazing dat ‘Portret van een dame’ van de Amerikaans-Britse schrijver Henry James (1843-1916) eerst door de Australische regisseuse Jane Campion (‘The piano’, ‘An angel at my table’) moest worden verfilmd om in een Nederlandse vertaling te verschijnen.

 

En nog wel bij twee verschillende uitgeverijen tegelijk: zowel De Geus in Breda als Bert Bakker in Amsterdam lieten onafhankelijk van elkaar ‘The portrait of a lady’ vertalen. In Campions oogstrelende kostuumfilm, door de een bewonderd, door de ander verguisd, vertolken Nicole Kidman en John Malkovich overigens de hoofdrollen.

 

Het werk van Henry James heeft in Nederland altijd een kwijnend bestaan geleden. Hapsnap werd wat vertaald, maar hij bleef een nagenoeg onbekend dus onbemind schrijver. In het Nederlands verschenen wel verhalen (‘Transatlantische vertellingen’, 1983) en de romans ‘The awkward age’ uit 1899 (als ‘De moeilijke jaren’ vertaald door Frans Kellendonk, 1981) en ‘What Maisie knew’ (Wat Maisie wist), een andere klassieke roman van miljonairszoon James.

 

Zo laat de schrijver in ‘Wat Maisie wist’ het jonge meisje Maisie, dat tussen haar gescheiden ouders heen en weer wordt geslingerd, laveren tussen ‘zedelijk besef’ en de in verval rakende Britse aristocratie. Het is een knap boek, een sociale komedie waarin James schijnheiligheid en dubbele Victoriaanse moraal aan de kaak stelt. Maar het haalt het niet bij ‘Portret van een dame’, waarin ‘de meester van de dubbelzinnigheid’ op zijn best is.

 

TOONBEELD VAN ONAFHANKELIJKHEID

 

In dit boek schetst Henry James het tragische portret van een jonge, 23-jarige rijke Amerikaanse, Isabel Archer, die zich in Europa vrijmaakt van een hermetisch gesloten Amerikaans milieu. Zij kijkt in het laat negentiende-eeuwse aristocratische Engeland en Italië met hun rijke culturen haar ogen uit, en weet als toonbeeld van onafhankelijkheid en onbevangenheid iedereen in haar omgeving te betoveren.

 

Het leven van deze Isabel heeft raakvlakken met dat van James zelf. De in New York geboren schrijver pendelde zelf vaak tussen Amerika en Europa, om tenslotte te kiezen voor het oude avondland. Hier voelde hij zich het meest thuis en lag naar zijn smaak zijn grote toekomst: in het Engelse en Franse literaire klimaat. Zijn vader, filosoof en schrijver, vond dat zijn kinderen. onder wie Henry’s broer William die een vooraanstaand filosoof en psycholoog werd, voor hun ontwikkeling zoveel mogelijk verschillende invloeden moesten ondergaan om echte wereldburgers van ze te maken – kosmopolieten zouden we nu zeggen.

 

EEN RIJK THEATERLEVEN ALS WALHALLA

Als miljonair was hij in staat om ze niet alleen voortdurend van school en onderwijzers te laten wisselen, maar zelfs van staat en continent. Zo reisde het gezin James tussen 1855 en 1858 naar Rome, Genève, Parijs en Boulogne, met Londen als standplaats. Hier zou Henry James meer dan twintig jaar wonen en werken. Londen was met zijn rijke theaterleven het walhalla voor de jonge Henry. Het zou hem later goed van pas komen toen hij zich ging toeleggen op het schrijven van toneel, wat overigens geen succes was. Hierdoor ontmoedigd – James’ boeken werden door de kritiek doorgaans warm onthaald, maar een grote lezersschare heeft hij nooit kunnen bereiken – besloot hij in 1890 geen grote romans meer te schrijven.

 

Henry James, die in Harvard rechten studeerde maar weldra inzag dat er geen jurist in hem stak, begon zijn letterkundige loopbaan met korte verhalen, reisverslagen en literaire kritieken. In 1876 vestigde hij zich definitief in Londen, hoewel hij bleef reizen tussen grote steden. James bleef laveren tussen twee continenten, die met elkaar verwant waren en tegelijk zo anders waren. Hij was aan beide kanten van de Atlantische Oceaan een buitenstaander. Dat had vooral zijn weerslag op zijn vroege werk. Hij bekeek Europa met Amerikaanse ogen en Amerika met Europese ogen.

 

STIJL EN STRUCTUUR

 

Henry James maakte veel werk van de stijl en de structuur van zijn verhalen en romans. In de loop van zijn leven werd zijn werk vrijer, geëmancipeerder. Verhulde seks sloop in het werk, al bleef de slaapkamerdeur potdicht. Werk van jaren geleden liet hij zelden ongemoeid. Niet dat hij die verhalen herschreef, maar hij verlegde, zoals hij vijfentwintig jaar na verschijning met ‘A portrait of a lady’ deed, wel hier een daar een accent, vergrootte of verkleinde het beeld, om de aandacht van de lezer langer op een bepaalde romanfiguur te richten.

 

Voor ‘Portret van een dame’ koos Henry James in navolging van Gustave Flaubert (‘Madame Bovary’), die hij persoonlijk kende, voor het weinig enerverende leven van een jonge vrouw. Hij vond het een uitdaging om een ogenschijnlijk saai bestaan kleur te geven, uit te vergroten. Daarin was de vrouw de spin in het web, de vrouw die geen kuddedier wil zijn, die niet het lege leven wil leiden van de vrouwen uit haar kringen, een milieu waarin je alles kunt krijgen wat je hartje begeert. Het gaat hierbij niet zozeer om de gebeurtenissen maar om de manier waarop zij deze ervaart, hoe zij erop reageert, waarbij de andere personages als ‘satellieten’ om haar heen cirkelen. Als toeschouwers die haar ontwikkeling volgen.

 

ALS EEN TOESCHOUWER

 

Voor de lezer, die ook een soort toeschouwer is, is het allerminst saai. James maakte van Isabel Archer een gecompliceerde geest, ze heeft ‘talent’ en ‘kwaliteiten’ zonder dat ze weet wat ze er precies mee aan moet vangen. Soms is ze een verwaand en zelfgenoegzaam nest. Zeker in het begin is zij geen figuur die sympathie wekt, wat haar als romanpersonage interessanter en kleurrijker maakt.

 

Isabel Archer is als het verhaal begint een wees, armlastig, niet de mooiste maar wel de gewiekste van drie zusters. Haar suikertante neemt haar mee naar het Engelse landgoed van een steenrijke bankiersfamilie. Hier begint het ware leven pas, denkt ze. Ze is niet naar Engeland gekomen om een goede partij te trouwen, wat de wens van de familie is. Ze wijst de ene na de andere huwelijkskandidaat af, zelfs Lord Warburton, de rijkste dus meest geschikte kandidaat. Ze wil léven, om zich vervolgens in Italië in de armen te storten van een berekenende parvenu, ene Gilbert Osmond, die haar inpalmt en haar als een fraai object aan zijn collectie toevoegt.

 

GROTE LIEFDE, HET BELOOFDE LAND

Osmond is haar grote liefde, Italië het beloofde land. In handen van deze ogenschijnlijk verfijnde aristocraat maar in wezen arrogante kwal, deze gevoelloze geest onder wiens handen alles sterft, schrompelt zij tot een schuwe en gekooide huismus, die geen kans ziet te ontsnappen aan de verstikkende verbintenis. Dat dit huwelijk fout moet lopen staat van meet af aan vast. Henry James, zo schrijft hij in zijn veel later geschreven voorwoord bij ‘Portret van een dame’, begon zijn ‘grote bouwwerk’ met als enig gereedschap ‘een bepaalde jonge vrouw die haar lot trotseert’:

 

Het werd een vierkant, ruim huis. Maar wat het ook is, het moest worden opgetrokken rondom die jonge vrouw van me die daar volkomen alleen stond. (…) Miljoenen verwaande meisjes, wel of niet intelligent, trotseren dagelijks hun lot, en wat kan hun lot nou helemaal zijn, dat er zoveel gedoe om zou moeten zijn? De roman is juist in wezen een ‘gedoe’, een gedoe om iets, en hoe grotere vormen hij aanneemt, hoe meer het goede natuurlijk toeneemt. Dat was dus waar ik bewust op uit was – om absoluut een hoop gedoe om Isabel Archer tot stand te brengen.’

 

In een eeuw tijd is er niet zo heel veel veranderd, want hoe vaak de roman ook is doodverklaard, als literair genre is hij nog altijd springlevend.

 

VAN LICHT NAAR DONKER

 

Portret van een dame’ begint als een amusante zedenkomedie, bijna vederlicht van toon, soms neigend naar een goede damesroman. Allengs krijgt het donkerder tinten, om te eindigen in een drama. James stippelt op pijnlijk nauwkeurige wijze het hartverscheurende, onafwendbare noodlot uit dat door de hoofdpersoon over zichzelf is uitgeroepen. Dat is ook het raadsel van deze tragedie: hoe is het mogelijk dat zo’n toonbeeld van onafhankelijkheid en levenslust zich zo laat vangen in een bloedeloos huwelijk. Isabel is er van overtuigd dat Osmond haar niet trouwde om haar geld, maar gaandeweg wordt duidelijk dat het hem juist alléén daar om te doen was.

 

Dit verhaal van een fatale verbintenis zou in een handen van mindere literaire goden gemakkelijk in een literaire smartlap of sentimentele draak kunnen ontaarden. Zo niet bij James, die alle touwtjes stevig in handen houdt en de lezer in secure zinnen meesleept naar het tragische einde.

 

RAADSELACHTIG PERSONAGE

 

Tot aan dat slot blijft Isabel Archer een raadselachtig personage, dat zich moeiteloos kan meten met andere grote klassieke vrouwenfiguren uit de wereldliteratuur als Emma Bovary (Flaubert), Anna Karenina (Tolstoj) en, dichter bij huis, als Ina Damman (Vestdijk) en Eline Vere (Couperus). Mogelijk kunnen beide vertalingen en de verfilming van ‘The portrait of a lady’ ertoe bijdragen dat Henry James in Nederland eindelijk iets van zijn stoffige image wordt ontdaan.

 

Henry James: ‘Portret van een dame’, vertaald en van een nawoord voorzien door Inge de Heer en Johannes Jonkers, uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam, 502 blz. ‘Portret van een dame’, met voorwoord van Henry James, vertaald door Manon Smits, uitgeverij De Geus, Breda, 592 blz.

 

1996

UA-37394075-1