Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Diederik van Vleuten: ‘Er is zoveel, ik verzuip erin’

Zijn vorige theaterprogramma ‘Daar werd wat groots verricht’ was een overweldigend succes. Met ‘Buiten schot’ verweeft Diederik van Vleuten opnieuw een familieverhaal met de Grote Geschiedenis, deze keer de Grote Oorlog. ,,Het kan geen kwaad ons te realiseren waaraan wij indertijd ontsnapt zijn.”

Bij zijn eerste solo kon het niet op. Uitmuntende kritieken, een ademloos geboeid publiek. In sommige theaters liepen de mensen in tranen naar buiten. ,,En dat vertel ik niet omdat ík het speel, maar om aan te geven wat theater kan doen.” Het succes van deze ‘liefde in tijden van oorlog’ verraste Diederik van Vleuten zelf ook. ,,Niemand had het in de verste verte ook maar zien aankomen.”

 

Hij begon ermee na zijn succesvolle reeks theaterprogramma’s als duo met Erik van Muiswinkel. Hij moest zichzelf toen ‘een beetje opnieuw uitvinden’. Dat resulteerde in 2010 in de familiekroniek ‘Daar werd wat groots verricht’, waarin de verteller Diederik van Vleuten (1961) het leven van zijn oudoom Jan vervlecht met de ondergang van Nederlands-Indië.

 

De voorstelling verhuisde weldra van de kleine naar de grote zalen. ,,Allemaal uitverkocht.” Het achtuurjournaal wijdde een item aan de laatste voorstelling, al is de kans groot dat ‘Daar werd wat groots verricht’ te zijner tijd wordt hernomen. ,,Ik zie dit zelf als repertoiretoneel.”

 

Allemaal vol emotie

 

Hij ontving bergen reacties en die waren ,,allemaal vol emotie. Mensen stuurden me mails, brieven, complete memoires en fotoalbums toe. Van alleen de mails en briefjes heb ik vier dikke ordners. Daar kan iemand in de sociale geschiedenis op afstuderen. Ik kreeg ook veel reacties van jongeren, die zeggen: dit is ook een beetje het verhaal van mijn opa. Twee jongens zijn in Leiden geschiedenis gaan studeren nadat ze mijn programma hadden gezien. Die hadden helemaal niks met Indië. Dat is het allergrootste compliment dat je kunt krijgen.”

 

,,Nu lach ik ze allemaal uit, want ik verkoop tegen de negenduizend dvd’s.”

 

Zacht gezegd is het daarom onbegrijpelijk dat ‘Daar werd wat groots verricht’ (nog) niet op tv te zien is geweest. ,,Ik heb het in eigen beheer opgenomen”, reageert hij diplomatiek. ,,Nu lach ik ze allemaal uit, want ik verkoop tegen de negenduizend dvd’s.”

Fascinatie

Inmiddels reist Diederik van Vleuten met zijn tweede soloprogramma ‘Buiten schot’ langs de theaters. Daarin verbindt hij wederom een persoonlijk verhaal aan de grote geschiedenis: de Eerste Wereldoorlog. Geen vreemde keus voor wie het werk van de theatermaker de afgelopen jaren heeft gevolgd. ,,Ik ben al meer dan dertig jaar bezig met WO I. Die fascineert me. En volgend jaar, als ik het stuk nog speel, is het honderd jaar geleden dat die begon.”

 

‘Ik ken de Eerste Wereldoorlog van geluid’, schreef zijn oudoom Jan.

 

In zijn vorige programma zat de kiem van ‘Buiten schot’ al verborgen. ,,De held uit dat programma, mijn oudoom Jan, de broer van mijn opa, kwam in 1914 met zijn familie naar Nederland.” Terwijl de ouders na verlof terugkeerden naar de Oost bleven hun twee zonen achter om gedegen onderwijs te genieten. Ze zaten in Noord-Brabant toen, op 28 juli 1914, de Eerste Wereldoorlog uitbrak. In de brieven aan hun ouders schreven ze terloops over wat zich in en buiten Nederland afspeelde. ‘Ik ken de Eerste Wereldoorlog van geluid’, schreef zijn oudoom Jan.

Zij zagen ook de vluchtelingen door de weilanden rennen na de val van Antwerpen. Een miljoen mensen zochten toen een veilig heenkomen in Nederland, dat destijds zes miljoen inwoners telde. Er zit ook veel muziek in de voorstelling, waaronder Ravels ‘Concerto pour la main gauche’ (1932), het pianoconcert in D voor de linkerhand. Van Vleuten vertelt daarbij het verhaal van een Oostenrijkse soldaat, Paul Wittgenstein, de broer van filosoof Ludwig Wittgenstein. ,,Paul maakte in 1913 zijn debuut als pianist op het Weense concertpodium. De oorlog breekt uit, hij moet dienen in het Oostenrijkse leger, wordt geraakt in zijn rechterarm, die wordt geamputeerd. Hij schrijft een brief aan Ravel, die zelf in Verdun diende, waaraan hij hem vraagt om een pianoconcert voor de linkerhand te schrijven.” Het is een verhaal dat op het toneel tot een verrassende apotheose leidt.

 

,,De Eerste Wereldoorlog heeft een enorme impact gehad in heel Europa. Nog steeds, kijk maar op Franse dorpspleinen en hoe de Britten er nog mee bezig zijn.”

 

In tegenstelling tot onze zuiderburen en het Verenigd Koninkrijk, die spreken van de Grote Oorlog, zit WO I niet in ons collectieve geheugen gegrift. ,,Ook al weten de meeste mensen er niets of weinig van, toch merk ik na de eerste voorstellingen dat de mensen even gefascineerd zijn.” ‘Buiten schot’ is daarbij een veelzeggende titel. ,,De Eerste Wereldoorlog heeft een enorme impact gehad in heel Europa. Nog steeds, kijk maar op Franse dorpspleinen en hoe de Britten er nog mee bezig zijn. Het kan geen kwaad om ons te realiseren waaraan wij indertijd ontsnapt zijn.”

Luchtig

Net als in zijn vorige programma houdt hij het licht. ,,Ik gebruik de kinderbrieven telkens als vehikeltjes om iets onnoemlijk veel groters aan te kaarten. Dat houdt het ook erg luchtig, terwijl de dingen waar ik het over heb allesbehalve luchtig zijn.” Het is de kunst van de verteller om het zware licht te maken, wil hij maar zeggen. ,,Maar”, – hij glimlacht – ,,er mag wel degelijk gelachen worden. Ik laat een goeie grap uiteraard niet liggen, al ben ik er niet naar op zoek zoals ik dat in een programma met Erik zou doen.”

 

,,Ik zou met Erik dat programma over Indië nooit hebben kunnen maken. Dan wordt het Monty Python. En met dit programma, over WO I, een soort Blackadder.”

 

Met vriend, collega en geestverwant Erik van Muiswinkel trok hij ruim twaalf jaar achtereen als duo Van Muiswinkel & Van Vleuten nagenoeg steeds volle zalen. ,,Ik zou met Erik dat programma over Indië nooit hebben kunnen maken. Je weet hoe het dan gaat, dan komt een man met een tropenpak binnen en je weet wel wie dan het tropenpak draagt. Dan wordt het Monty Python. Met dit programma, over WO I, zou het dan een soort Blackadder worden.”

De voorstelling schurkt nu en dan tegen de actualiteit aan. ,,Al serveer ik dat niet uit op een groot dienblad. Als je Nederlandse soldaten nu naar een oorlog stuurt, zijn wij verbaasd als een van hen een kogel in zijn kop krijgt. Dat zijn ze in Engeland niet hoor. Dat geeft aan hoe klein wij zijn en in welk godvergeten paradijs wij leven.”

Hij heft evenmin een moralistisch vingertje. ,,De kunst van het theater maken is om de subtiele weg te bewandelen. Ik hou ervan om op een mooie manier over geschiedenis te praten door me in personen en situaties te verplaatsen, gezien door mijn persoonlijke bril. Ik krijg ook reacties van leraren. Een van hen zei me: ik wou dat ik uw tijd had. U reist voor honderdvijftig voorstellingen door het land. Ik loop van de ene vergadering naar het volgende onderwijssysteem.”

Goudmijn

Diederik van Vleuten maakt er geen geheim van dat hij als theatermaker op een goudmijn zit. Het familiearchief bevat nog een schat aan materiaal en daar kan hij uitgebreid en smeuïg over vertellen. ,,Er is zoveel, het is geweldig. Ik verzuip erin.” Hij bewaart alles of zorgt dat het materiaal in goede handen is, ook wat theaterbezoekers aan hem toevertrouwen. ,,Ik kreeg van een man die mijn Indië-programma had gezien een pak brieven van zijn vader mee die in Indië gevochten had ten tijde van de politionele acties. Hij zei: ‘Ik maak het niet lang meer. Niemand in mijn familie heeft er belangstelling voor. Ik heb uw programma gezien. U vindt er vast een goed plekje voor. Als ik morgen dood val, ligt het overmorgen buiten het oud vuil. Goedenavond.

,,Deze generatie heeft niks, het is allemaal e-mail. De schade van straks is niet te overzien. Als de stroom uitvalt hebben we geen herinnering meer.”

,,Ik bewaar ook veel van mijn kinderen, een kattebelletje, gekke tekeningen, een opvallend schoolrapport. Als ze uit huis gaan, trouwen of wat dan ook, maken we er een mooi boek van en krijgen ze het mee.” In de verleidelijke digitale technologie zit volgens hem een toekomstig drama verscholen. ,,Als ik op toneel zeg: ‘Mijn overgrootvader heeft al die brieven bewaard in een doos. Op het etiket staat alleen maar: brieven van mijn jongens 1915-1919. Die zijn bijna honderd jaar oud. Ik zal er vanavond de stof eens afblazen.’ Dan hoor je in de zaal wat dat teweegbrengt. Deze generatie heeft niks, het is allemaal e-mail. De schade van straks is niet te overzien. Als de stroom uitvalt hebben we geen herinnering meer.”

Samuel Holland

Mogelijk gaat hij in een volgend programma iets doen met een andere fascinatie van hem: de Britse ontdekkingsreiziger en cartograaf James Cook. En geloof het of niet, ook daarin zit een familielink. ,,Ik ontdekte dat degene die Cook kaarttekenen en de driehoeksmeting heeft geleerd, Samuel Johannes Holland heet, geboren in 1729 in Deventer. Ik kwam erachter dat hij een Nederlander was, dat hij bij ons in de familiestamboom zit en dat ik zijn zegelring in de kast heb liggen.” Hij kijkt er triomfantelijk bij. ,,Het is bizar. Ik ben daar vier jaar geleden achtergekomen, toen ik het archief kreeg van mijn vader.”

 

,,Je zou met enige overdrijving kunnen beweren dat het indirect aan mijn oudoom te danken is dat we de Tweede Wereldoorlog hebben gewonnen.”

 

Niet minder bizar is het verhaal van de broer van zijn overgrootvader die een van de Boeren was die tijdens de Tweede Boerenoorlog in Zuid-Afrika rond 1900 Winston Churchill gevangen namen, die daar toen als oorlogsverslaggever werkte. ,,Het was stom om hem in Pretoria weer te laten ontsnappen.” Opnieuw een kleine triomfantelijk lach. ,,Maar je zou met enige overdrijving kunnen beweren dat het indirect aan mijn oudoom te danken is dat we de Tweede Wereldoorlog hebben gewonnen.”

 

,,Toen ik met Erik stopte was er een enorme vrijheid en leegte in mijn hoofd. Er waren nul verwachtingen.”

 

Maar eerst ‘Buiten schot’, waarmee hij dit voorjaar en in het theaterseizoen 2013-2014 toert. De verwachtingen zijn hooggespannen. ,,Daarom heb ik aan dit programma langer gewerkt dan aan het vorige. Ik was even verlamd. Toen ik met Erik stopte was er een enorme vrijheid en leegte in mijn hoofd. Er waren nul verwachtingen. Hooguit: o ja, die Van Vleuten kennen we. We geven hem het voordeel van de twijfel. Maar na dat succes dacht ik wel even: hoe moet ik hier overheen? Toen heb ik algauw tegen mezelf gezegd: ik hoef hier helemaal niet overheen. Toch realiseer ik me dat ze de lat bij mij aanzienlijk hoger leggen dan bij iemand die net begint. Maar dat hoort erbij. Adel verplicht.”

 

Voorstelling: ‘Buiten schot’. Tekst, spel en composities: Diederik van Vleuten. Regie: Berend Boudewijn. Liedteksten: Jan Boerstoel, Diederik van Vleuten, Peter Gerritse. Tournee t/m mei 2013, volgend theaterseizoen 2013-2014. www.bunkertheaterzaken.nl

 

Maart, 2013

In een verkorte versie eerder gepubliceerd in de kranten van De Persdienst.

UA-37394075-1