Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Een saluut aan grande dame Ellen Vogel

Ellen Vogel, de grande dame van het Nederlandse toneel, overleed woensdag 5 augustus 2015 op 93-jarige leeftijd.

Ellen Vogel was vooral bekend van haar werk bij de Nederlandse Comedie, maar speelde ook talloos veel rollen in films en tv-series. Haar laatste toneelrol speelde ze in 2000, in ‘Verzameld werk’. Ze was sindsdien nog wel te zien in filmrollen, zoals ‘De tweeling’. In de dramaserie ‘Bernhard, schavuit van Oranje’ kroop ze in de huid van de oude prinses Juliana. In 2009 kreeg Ellen Vogel de Blijvend Applausprijs uitgereikt, een prijs voor oudere podiumkunstenaars met grote betekenis voor de Nederlandse cultuur.

 

Negen jaar eerder, in 2000, interviewde ik haar voor het Noordhollands Dagblad, waar ik toen werkzaam was als (kunst)redacteur, en voor de GPD (Geassocieerde Pers Diensten), naar aanleiding van haar laatste toneelrol in ‘Verzameld werk’. Ik zocht haar in oktober 2000 op in haar huis in Amsterdam.

Hieronder het integrale interview zoals het verscheen in de bijna twintig provinciale kranten die toen deel uitmaakten van de twee jaar geleden opgeheven GPD. Daarvoor is het portret te lezen dat ik voor de GPD-bladen over haar schreef, ter ere van haar negentigste verjaardag.

PORTRET VAN ELLEN VOGEL

‘ACTEREN IS TOVEREN’

(Januari, 2012) – Negentig wordt ze. Ellen Vogel. De koningin van het toneel, zoals wijlen Hugo Claus haar ooit liefkozend noemde. De actrice, die uitbundig wordt geëerd op het culturele themakanaal Cultura24, staat zelf niet meer op het toneel, maar het Nederlandse toneel volgt ze nog op de voet.

Op 1 januari zat ze vief en vitaal op een van de voorste rijen bij de première van de nieuwe ‘Gijsbrecht van Amstel’ in de Amsterdamse Stadsschouwburg. En genoot. In de jaren vijftig en zestig stond ze tijdens de ‘Gijsbrecht’ meestal zelf op toneel, onder anderen als Badeloch, Gijsbrechts vrouw. ,,Iedereen denkt dat het barokke voorstellingen waren”, zei ze desgevraagd. ,,Maar het decor was net zo sober als nu.”

Ellen Vogel (26 januari 1922), dochter van de ooit befaamde voordrachtskunstenaar Albert Vogel, debuteerde meteen na de oorlog, in 1945, bij haar leraar Cor Hermus. In de tijd dat schrijver Simon ‘Kronkel’ Carmiggelt over toneel schreef, noteerde hij: ‘Voor het stuk hoeft u niet te gaan, maar ga toch maar, want dan kunt u tenminste later zeggen dat u het debuut van Ellen Vogel hebt meegemaakt.’ Toen de grande dame van het Nederlandse toneel daar ruim een halve eeuw later mee geconfronteerd werd, reageerde ze nóg verrukt. ,,Ach, het is toch heerlijk voor een jonge actrice, dat meteen zó over haar wordt geschreven? Beter kun je toch niet beginnen?’’

Een halve eeuw geleden maakte ze deel uit van een generatie getalenteerde toneelspelers, onder wie illustere acteurs als Mary Dresselhuys en Ko van Dijk, die in het Nederlandse theater jarenlang de toon zette. Ze speelde van alles. Van tragedie tot blijspel, van klassiek tot eigentijds. In 1961 ontving ze de Theo d’Or voor de beste actrice van dat seizoen, in 1967 werd ze uitgeroepen tot actrice van het jaar en twee jaar geleden ontving ze de Blijvend Applaus Prijs 2009. Ze speelde van meet af aan met allure. Geen actrice van het grote gebaar, maar een die tot een karakter weet door te dringen. Dat geldt ook voor haar rollen in films (‘Het mes’, ‘De tweeling’) en op tv (‘De kleine zielen’, ‘Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan’, ‘Willem van Oranje’).

In 2000 speelde ze haar laatste grote toneelrol. In haar flat, hartje Amsterdam, woonden heel wat grote namen uit de theater- en amusementswereld, onder wie Ank van der Moer, Simon Carmiggelt, Willy Walden en Ko van Dijk. ,,Ik ben’’, zei ze bij haar toneelafscheid met gevoel voor drama, ,,de laatste der Mohikanen.’’ Van het toneel mag ze dan afscheid hebben genomen, nu en dan vertolkt ze nog wel een rol in een tv-serie. Niet zo lang geleden was ze te zien als de oude Juliana in de tv-dramaserie ‘Bernard, schavuit van Oranje’ en die rol vervult ze nu opnieuw met flair in ‘Beatrix, Oranje onder vuur’.

Cultura24 laat in de week waarop ze negentig wordt een bescheiden staalkaart zien van haar kwaliteiten en veelzijdigheid. Al gaat toneel haar boven alles. ,,Toneel is intensiever’’, weet ze. ,,Het is ook veruit het moeilijkst. Het is de basis van alles. Neem filmsterren als Jeremy Irons en Meryl Streep, die vinden het toch belangrijk om nu en dan op het toneel te staan.’’

Op haar 88e gaf ze haar laatste grote, openhartige tv-interview over haar leven, sprak over mooie en pijnlijke momenten, en haar eigen dood. Niet alles gaf ze prijs, want privé is privé: ,,Ik vind nog steeds dat ieder mens recht heeft op een eigen wereld waarvan de mensen niet zoveel hoeven weten te weten.’’

En nee, zei ze, het is niet erg om, in redelijke gezondheid, oud(er) te worden. ,,Het enige vervelende aan ouder worden is dat zoveel mensen op wie je gesteld was verdwenen zijn.”

Ellen Vogel beschouwt haar leven min of meer als volbracht. Ze heeft niets meer te wensen. De gedachte dat van haar roem na haar dood niet veel zal beklijven (‘Zodra het doek valt, verdwijnt de illusie’), stemt haar evenmin droef. ,,Toneelspelen is toveren, uit het niets zet je een figuur neer. Niets is dooier dan een dooie acteur. Het gaat er ook niet om of jíj blijft of niet, maar dat je tussen acht en elf uur ’s avonds iets maakt wat de mensen bereikt.’’

***

IK BEN DE LAATSTE DER MOHIKANEN’

AMSTERDAM (oktober, 2000) – In de tijd dat Simon Carmiggelt over toneel schreef, noteerde hij: ‘Voor het stuk hoeft u niet te gaan, maar ga toch maar, want dan kunt u tenminste later zeggen dat u het debuut van Ellen Vogel hebt meegemaakt.’ Als de 78-jarige actrice daar 55 jaar later mee wordt geconfronteerd, reageert de grande dame van het Nederlandse toneel nóg geestdriftig. ,,Ach, dat is toch een verrukking voor een jonge actrice, dat meteen zó over haar wordt geschreven? Beter kun je toch niet beginnen?’’

Komend theaterseizoen speelt de koningin van het Nederlandse toneel, zoals Hugo Claus haar eens liefkozend noemde, met Roos Ouwehand in het toneelstuk ‘Verzameld werk’ van de Amerikaan Donald Margulies. Daarna zet de 78-jarige actrice een punt achter haar glorieuze loopbaan. ‘Verzameld werk’ is haar afscheid. Tenminste, dat vermoedt ze. ,,Want zeg nooit, nóóit, nóóit dat het je laatste is, ik vermoed dat dit mijn laatste stuk wordt. Ik herhaal: ik vermoed het.’’

Verzameld werk’ gaat over de fnuikende vriendschap tussen een leergierige studente die in de ban van haar geliefde schrijfster en leermeester, eveneens het grillige schrijverspad betreedt. Het oogstte open doekjes op Broadway en kende groot succes in Londen. Nederland volgt? Ellen Vogel heeft er vertrouwen in, ofschoon ze wel een beetje opziet tegen de lange tournee, van oktober tot half februari.

De schrijver kende ze wel, het stuk niet. ,,Het werd mij toegezonden. Wat ik ervan vond. En ik vond het mooi, heel mooi geschreven, met een diepere onderlaag, veel humor, goede dialogen. Het gaat over de wereld van de literatuur. Over twee schrijfsters, een oudere en een jongere. Aanvankelijk is de verhouding nog vrij stroef. Maar gaandeweg ontstaat een soort moeder-dochterverhouding. Het verhaal neemt een verrassende wending, en zo verder, maar de clou ga ik hier natuurlijk niet zitten verklappen!

Verzameld werk’ is misschien niet zo’n aansprekende titel – ‘Collected stories’ is letterlijk vertaald – ik kan u verzekeren dat als het iets níet is, dan is het wel droog. Het is juist héél spiritueel.’’

Haar medespeelster Roos Ouwehand is verbonden aan Toneelgroep Amsterdam. ,,Ik vind haar een erg mooie actrice. Dit is voor haar een zij-avontuur. Er was al persoonlijk contact tussen ons, we kennen elkaar van het theater, van gesprekken na de voorstelling, en zo kwamen we erop om samen iets te doen. Ik heb goede hoop dat het ook op toneel tussen ons klikt.’’

Regisseur is Peter Oosthoek, óók een speler van Toneelgroep Amsterdam, en ‘hem ken ik’, zegt Ellen Vogel, ‘al vanaf de eerste voetjes die hij op het toneel zette’.

HET VERVELENDE AAN OUDER WORDEN

IS DAT VEEL MENSEN OP WIE JE

GESTELD WAS, VERDWENEN ZIJN’

Ellen Vogel. Een groot actrice. Een imponerende verschijning. Nog altijd. Ook op haar 78e. Op toneel, maar ook bij haar thuis, één hoog hartje Amsterdam. Al veertig jaar woont ze hier, op nog geen zes minuten lopen van de Stadsschouwburg, die lang haar huistheater was. Hier, in deze flat, hebben veel grote namen uit de kunst-, theater en amusementswereld gewoond, onder wie Ank van der Moer, Carmiggelt, Willy Walden en Ko van Dijk. ,,Ik ben’’, zegt ze, ,,de laatste der Mohikanen.’’

Ze is stijlvol gekleed, ze oogt vief en vitaal, de slagen van de ouderdom zijn haar niet of nauwelijks aan te zien. Maar natuurlijk merkt ook zij dat met de ouderdom de gebreken komen. Neem het instuderen van de tekst, in dit geval van ‘Verzameld werk’, dat kost haar nu toch meer moeite dan vroeger. ,,Ja, dan merk ik toch wel dat het geheugen met de jaren wat minder wordt’’, zegt ze mooi articulerend, met de haar kenmerkende, gedragen stem. ,,Ik ben me ervan bewust dat wanneer je ouder en ouder wordt het lot elk moment kan toeslaan. Je gaat ook anders tegen de dingen aankijken.’’

,,Het enige vervelende aan ouder worden is dat zoveel mensen op wie je gesteld was, verdwenen zijn. Ik zei laatst nog tegen mijn man, echte oude vrienden hebben we niet meer, dat is wel een beetje triest, oude vrienden en kennissen met wie je kunt praten over toen, hoe het was, met wie je herinneringen kunt delen. Het leuke van dit vak is echter dat je veel jonge, heel jonge mensen blijft ontmoeten. Dat hebben we voor op veel andere oudere mensen.’’

EEN GESLACHT VAN VOORDRACHTKUNSTENAARS

Ellen Vogel, afkomstig uit een gezin waarvan de ouders voordrachtkunstenaars waren, debuteerde meteen na de oorlog, in 1945, bij haar leraar Cor Hermus, in gezelschap van even illustere collega-acteurs als Mary Dresselhuys, Elisabeth Andersen en Ko van Dijk. Weldra maakte ze deel uit van een groep getalenteerde toneelspelers die in het Nederlandse theater jarenlang de toon zou zetten.

Ze speelde, eerst jarenlang bij de Nederlandse Comedie, van alles. Van tragedie tot blijspel, van klassiek tot eigentijds. Zeg maar van de oude Grieken (Euripides), Vondel, Shakespeare, Tsjechov en Strindberg tot Albee, Williams, Claus, Duras, Bernard en nu dus Margulies. Ze speelde van meet af aan met allure, geen actrice van het grote gebaar, maar een actrice die de kunst verstaat om tot een karakter door te dringen. Ook in haar rollen in films (waarvan de bekendste zijn ‘Het mes’ van Fons Rademakers en Atte de Jongs verfilming van Wolkers’ roman ‘Brandende liefde’) en in tv-drama’s. Oudere generaties kennen haar als de moedige Haagse Constance in de tv-bewerking van Louis Couperus’ ‘Boeken der kleine zielen’, een van de eerste grote Nederlandse tv-drama’s. Jarenlang speelde ze in de NCRV-comedyserie ‘Zonder ernst’.

TONEEL IS DE BASIS VAN ALLES’

Maar voor haar gaat er niets boven het theater. ,,Toneel is intensiever, het is ook veruit het moeilijkst. Het is de basis van alles. Neem filmsterren als Jeremy Irons en Meryl Streep, die vinden het toch belangrijk om nu en dan weer op het toneel te staan. In een film kun je een close-up net zo lang opnieuw opnemen tot hij er goed op staat, op toneel moet het meteen goed. Je moet het daar allemaal zelf doen.’’

Aanvankelijk blonk ze vooral uit in de stukken van de klassieke moderne meesters – Albee, Claus, Shaw – en in nieuwe en baanbrekende stukken van Amerikaanse meesters als O’Neill, Williams en Albee, die vlak na de oorlog de toneelwereld veroverden. In 1961 ontving ze al de Theo d’Or als beste actrice dat seizoen voor haar dragende rollen in Françoise Sagans ‘Kasteel in Zweden’ en Vondels ‘Joseph in Egypte’. Actrice van het jaar werd ze in 1967.

VERRUKKELIJK OM DE DRONKEN CLAIRE TE SPELEN’

Haar eerste grote, dragende rol, waarmee ze doorbrak naar het grote publiek, speelde ze in ‘Glazen speelgoed’ van Tennessee Williams. ,,Dat was een beeldige, sprookjesachtige rol… Dat was wel een soort hoogtepunt. Verrukkelijk was het ook om de dronken Claire in ‘In wankel evenwicht’ van Albee te spelen. En uit de laatste jaren heb ik wel een goed gevoel overgehouden van ‘Claire obscure’ van Marguerite Duras.’’

Ze was geknipt voor het serieuzere werk, totdat ze tot haar verrassing ontdekte dat ze ook het lichtvoetigere werk aankon.

IK LEERDE DAT JE IETS ZWAARS ZO LICHT MOGELIJK MOET SPELEN EN EEN KLUCHT BLOEDSERIEUS MOET HOUDEN’

Komedies, kluchten spelen, vond ze een verademing. De vuurproef was ‘De dame uit Maxim’ van Feydeau, ruim dertig jaar geleden alweer. ,,Opeens merkte ik dat ik ook een klucht aankon, dat ik meer kon dan alleen serieuze rollen.’’

Lachen is eigenlijk moeilijker dan huilen. ,,Ik ontdekte gaandeweg dat je iets zwaars zo licht mogelijk moet spelen en een klucht juist bloedserieus moet houden. Pas dan werkt het.’’

WAT WIJ DOEN IS SPELEN MET ROOK’

Een toneelvoorstelling, hoe monumentaal en gedenkwaardig ook, is vluchtig. Zodra het doek valt, verdwijnt de illusie. Valt dat haar niet zwaar? Ellen Vogel glimlacht en citeert met instemming haar leermeester, de legendarische regisseur Han Bentz van den Berg: ,,Wat wij doen is spelen met rook. Zei hij. Aan de ene kant is dat bitter, anderzijds heeft het ook zijn charme. Toneel spelen is toveren, tussen acht en elf, uit het niets zet je een figuur neer. Niets is dooier dan een dooie acteur, zeggen we wel eens. Want het gaat er ook niet om of jíj blijft of niet, maar dat je tussen acht en elf ’s avonds iets maakt wat de mensen bereikt.’’

Een beroemde Nederlander was vroeger iemand die iets uitzonderlijks presteerde, tegenwoordig hoef je als Bekende Nederlander, zo lijkt het soms, niets bijzonders meer te kunnen. Je moet alleen zorgen dat je regelmatig met je hoofd op tv verschijnt. Steekt haar dit niet? ,,Het aantal mensen dat naar toneel komt kijken, is veel minder geworden, dat is waar, maar het theaterpubliek van nu is wél veel intensiever belangstellend. Vroeger had je nog geen tv. Toen werd je nog wel eens door de juffrouw van de bijouterie aangesproken, die je de vorige avond in de schouwburg had gezien. Dat komt nu niet meer voor. Tegenwoordig hebben de mensen de tv. De massa, en dat bedoel ik niet denigrerend, hoeft het amusement, het entertainment niet meer buiten de deur te zoeken. En ach, zo is het nu eenmaal, voor een arts die een fenomenale operatie heeft uitgevoerd, staan ze niet in de rij, wel voor een voetballer die een belangrijk doelpunt heeft gescoord. Het doet me denken aan Ko van Dijk, die jarenlang hier boven woonde, en nog wel eens kinderen aan de deur kreeg die een handtekening van hem wilden. Hij zei eens gekscherend tegen me: die honderd handtekeningen van ons ruilen ze straks in voor één van een voetballer…’’

,,Ach, die grote namen – soms laat ik ín het bijzijn van jonge acteurs wel eens naam vallen, van iemand die ooit groot was, een begrip, maar dan blijken ze nog nooit van hem of haar gehoord te hebben. Maar ja, denk ik dan, er is inmiddels ook wel een halve eeuw overheen gegaan.’’

KRITIEKEN ZEGGEN ME NU NIET VEEL MEER’

Leest ze nog kritieken? ,,Het blijft gruwelijk om een slechte recensie te lezen. Maar later weet je vaak niet eens meer of er goed of slecht over geschreven is. Je herinnert je alleen maar hoe je het zelf allemaal ervaren hebt. Of je er al dan niet een goed gevoel aan overgehouden hebt. Geleidelijk aan ga je er de betrekkelijkheid van inzien. Nu zeggen kritieken me niet zoveel meer. Je weet langzamerhand wel wat je wel kan en wat niet. Bewijzen hoef je je niet, want als je je nu nog niet bewezen hebt, bewijs je je nooit meer. Maar dat een slechte kritiek acteurs soms zo onzeker kan maken, bewijst eens te meer hoe uiterst kwetsbaar wij allen zijn.’’

NEDERLAND BULKT VAN HET TALENT’

Ellen Vogel volgt het Nederlandse toneel nog op de voet. ,,Wij, mijn man en ik, hebben een huis op Mallorca, maar als ik hier ben, ga ik heel veel naar het theater, ik zie veel, niet alles natuurlijk, want ik wil ook nog wel muziek horen, naar de opera of een balletvoorstelling bezoeken.’’

Want Nederland, weet ze, bulkt van het talent. ,,Wáánzinnig veel talent is er. Veel jonge mensen, dat is echt niet mis. Zoals Ramsey Nasr en Jacob Herwig. Prachtige acteurs in prachtige voorstellingen! Goed, een poosje was het iets minder, toen er naar mijn smaak al teveel werd geëxperimenteerd, toen zakte het wat in, maar nu zie je weer zoveel moois. Al experimenterend komt er na verloop van tijd toch weer iets boven wat zeer de moeite waard is.’’

,,In het interpreteren gaan sommige theatermakers soms ver, heel ver. Ik vind – misschien is dat iets van de oude garde – dat je eerbied moet hebben voor de schrijver. De tekst is de basis, die mag je niet teveel vervormen. Soms blijft er van het oorspronkelijke stuk niets over, wordt het zo veranderd dat het niet meer klopt. Een goede schrijver wil iets met zijn tekst, heeft er een bedoeling mee, en elke ervaring verandert de mens, al is het maar een duizendste millimeter.’’

,,Vroeger praten de mensen ook anders dan nu. Niet alleen op het toneel, ook onder elkaar. Zoiets gaat heel geleidelijk aan. Het tempo op toneel ligt nu veel hoger. Dat heeft te maken met de tv, met de flitsende manier van leven, met de waanzinnige haast die nu in het leven zit. Mensen denken en leven sneller, je moet eruit halen wat eruit te halen valt. Heerlijk is het dan ook om je daaraan af en toe te kunnen onttrekken, om tot rust te komen, zoals in ons geval, op Mallorca, in een klein plaatsje van 150 huizen, ver weg van de hectiek van de toeristische drukte verderop op het eiland. Op 8 februari is meen ik de laatste voorstelling van ‘Verzameld werk’. Dan zit ik op 15 februari in het vliegtuig naar Mallorca. Dan heb ik de tijd weer aan mijzelf.’’

UA-37394075-1