Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Eli Weinberg, blanke societyfotograaf tegen apartheid

Nog niet zo gek lang geleden werd Zuid-Afrika vanwege de apartheid in de ban gedaan. Eli Weinberg (1908-1981) was in die tijd een Joodse fotograaf die zich als blanke ANC-strijder afzette tegen het apartheidsregime, dat uiteindelijk op 27 april 1994 met de eerste vrije verkiezingen werd afgeschaft.

 

Over deze bijzondere fotograaf hebben Rudi Boon en Hans Fels de indringende documentaire ‘De donkere kamer van Eli Weinberg’ (2004) gemaakt. Het is een eerbetoon aan een activist met een camera, maar tevens een fotograaf met een missie. De film reconstrueert Weinbergs leven aan de hand van een schat aan foto’s en herinneringen van tijdgenoten. Hij is deels opgenomen in Weinbergs voormalige huis in Johannesburg dat met zijn donkere kamer en portretstudio een passend decor vormt.

Eli Weinberg was in Johannesburg dé societyfotograaf, maar de wereld van glitter en glamour wist niet dat hij ondergronds ook actief was als dé hoffotograaf van het African National Congres (ANC). Hij maakte portretten van de beroemde en rijke blanke mensen van zijn tijd. ,,Als hij je niet had gefotografeerd hoorde je er niet bij,” zegt zijn dochter Sheila, zelf nu een actieve ANC-politica. Tegelijk legde hij de armoede en de strijd van en het geweld tegen de zwarte bevolking vast. Hij gaf daarmee een gezicht aan een beweging die dertig jaar lang monddood werd gemaakt.

Als Joods revolutionair verruilde Weinberg in 1929 wegens het toenemende antisemitisme zijn geboorteland Letland voor Zuid-Afrika. Het moet voor hem een grote schok zijn geweest om in zijn nieuwe vaderland opnieuw met racisme en vervolging te worden geconfronteerd. Daarom is het ook niet verbazend dat er een kleine groep blanke, overwegend joodse immigranten was die de zwarten steunde in hun strijd tegen de apartheid. Het waren kameraden in het geheim, in afwachting van de onvermijdelijke klop op de deur die vroeg of laat kwam. Weinberg zelf zat vijf jaar in de cel, midden jaren zestig, in de periode dat zijn 26-jarige zoon Mark stierf.

,,Het regime zag ons als de aanstichters van de onvrede,” zegt rechter Albie Sachs, eveneens blank en van joodse afkomst, die in 1988 door een autobom een arm verloor. Maar de Oost-Europese, joodse immigranten konden volgens hem niet anders: ,,Doordat we vervolging hadden meegemaakt, voelden we de onderdrukking tot in onze botten.”

Weinberg kende Nelson Mandela van jongs af aan. Hij maakte al foto’s van de levende legende als jonge strijder en bokser, ver voordat die voor 27 jaar werd verbannen naar Robbeneiland. Mandela – bij de filmopnamen nog niet zo breekbaar als nu – spreekt in de film vol lof en vertedering over Weinberg: ,,Hij nam grote risico’s. Hij genoot alle privileges van de heersende klasse en tegelijk kwam hij op voor de verdrukten.”

Volgens hem wordt de rol van de blanken die tegen de apartheid vochten tegenwoordig gebagatelliseerd. Mandela: ,,Maar het blanke bewind haatte blanken die de zijde van de zwarten kozen veel meer dan de zwarten die onderdrukt werden. Je hoeft alleen maar naar Weinbergs foto’s te kijken om te zien wat voor offer ze hebben gebracht, terwijl velen, ook zwarten, niet bereid waren de sprong te wagen.”

Weinbergs dochter Sheila nuanceert dit enigszins: ,,Ik heb niet geleden zoals de zwarten. Ik had een prettig leventje.” Hoewel ook zij, vanwege het kalken van muurleuzen, een half jaar gevangen zat. Volgens haar was haar vader een pragmaticus met een onverwoestbaar optimisme. Toen zijzelf een geestelijke inzinking doormaakte zei hij heel typerend: ,,Je moet je vermannen.” Eli Weinberg stierf in Tanzania in ballingschap.

 

Mei, 2010

 

UA-37394075-1