Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Frieda Pittoors: ‘Ik wil dat toneel mensen enige troost biedt’

‘Alleen al om haar invulling is het de moeite waard een stoel te reserveren’, jubelde een Vlaamse toneelcriticus over Frieda Pittoors’ rol van de huismeid Dorine in ‘Tartuffe’ door Toneelgroep Amsterdam en NTGent. Het stuk is na Vlaanderen nu hier te zien. ,,Mijn personage is het voorbeeld van de eeuwige slaaf”, zegt de actrice die al sinds haar achtste op het toneel staat.

 

In de oorspronkelijke toneeltekst van Molière is Dorine een jonge huismeid, in deze bewerking een oude. Gebleven zijn haar gladde tong en scherpe inzicht. ,,Ze heeft meteen door wat voor iemand Tartuffe is”, licht Frieda Pittoors (1947) toe, ,,Zij gaat meteen in de aanval en probeert door hem heen te prikken.”

 

,,Tartuffe is nu niet zozeer een huichelaar, maar een buitenstaander die zijn woede uit over de wereld van vandaag, over hoe onrechtvaardig die momenteel in elkaar zit.”

 

Bij Molière is Tartuffe een schijnvrome zwerver die door gehuichel aan de macht komt in het huis van de rijke koopman Orgon. De vermaarde Bulgaarse gastregisseur Dimiter Gotscheff (1943) heeft veel overboord gegooid. Hij borduurt in deze voorstelling verder op de spraakmakende ‘Tartuffe’ die hij maakte bij het Thalia Theater (Hamburg) en de Salzburger Festspiele. Bij hem is ‘Tartuffe’ een actuele zwarte satire over de moreel uitgeholde samenleving, gelardeerd met een dosis galgenhumor. Frieda Pittoors: ,,Tartuffe is nu niet zozeer een huichelaar, maar een buitenstaander die zijn woede uit over de wereld van vandaag, over hoe onrechtvaardig die momenteel in elkaar zit.”

Het raamwerk van Molières stuk blijft min of meer overeind. ,,Orgon en zijn vrouw, hun kinderen en de meid blijven dezelfde personages. Alleen zie je nu dat ze anders reageren op Tartuffe. Zij zijn kwaad dat er zo iemand hun leven binnendringt.”

Gotscheff put naast Molière uit de Bijbel (over naastenliefde) en uit werk van schrijvers en dichters uit de wereldliteratuur, onder wie Ezra Pound en Heiner Müller. Die laatste is niet verwonderlijk. De theatermaker werkte zelf lang in (Oost-)Berlijn en was bevriend met Müller, van wie hij veel stukken heeft geregisseerd. ,,Müller heeft eens gezegd dat Gotscheff de beste Müllerregisseur was. Als hij over Müller vertelt, hoor je dat het echt een leraar van hem was.”

 

,,Dat zie je wel vaker bij buitenlanders die in Nederland of België wonen. Ze zijn bijna nationalistischer dan de nationalisten, omdat ze hun eigen positie moeten verdedigen.”

 

Pittoors personage staat vrijwel de gehele voorstelling op het toneel. Dorine is van Bulgaarse komaf, net als Gotscheff, werkt al veertig jaar in het huishouden van Orgon. ,,Zij weet dus heel goed hoe het hier reilt en zeilt, maar ze is haar Bulgaarse roots niet vergeten. Ze heeft haar plaats in de maatschappij bevochten. Zij heeft alles snel in de gaten, maar denkt ook heel erg aan haar eigen belang. Dat zie je wel vaker bij buitenlanders die in Nederland of België wonen. Ze zijn bijna nationalistischer dan de nationalisten, omdat ze hun eigen positie moeten verdedigen. Ze kan heel gemene dingen over buitenlanders zeggen. Maar van iemand die uit het buitenland komt is dat heel anders dan van iemand die uit Nederland komt. Dat is soms ook wel grappig, omdat je je eigen volk daardoor miskent. Maar dat is eigen aan de mens. Als hij eenmaal iets verworven heeft, wil hij het voor zichzelf houden, een ander mag er dan niet aankomen.”

Ze is heel trouw aan haar baas Orgon, die ze door dik en dun zal verdedigen. ,,Ja, maar als ze ziet dat haar baas alles verliest en al zijn vermogen geeft aan Tartuffe, draait ze om en wordt ineens Tartuffe haar baas. Begrijpelijk, want ze heeft niets anders om op terug te vallen. Ze heeft geen familie, ze vecht voor haar bestaan. Heel herkenbaar.”

Voor Gotscheff is Dorine het voorbeeld van de eeuwige slaaf. Iemand die altijd slaaf zal blijven, maar dat ook wíl blijven. ,,Dat vindt hij erg kwalijk. Waarom ze dat willen? Ik denk omdat ze zich veilig voelen als ze zelf geen verantwoordelijkheid hoeven nemen. Het stuk gaat er juist over dat mensen hun verantwoordelijkheid moeten nemen als ze vinden dat de wereld fout in elkaar zit. Dan moet je willen vechten en je niet verschuilen achter het feit dat je slaaf bent. Dat is nog geen reden om niets aan misstanden te doen.”

Omdat ‘Tartuffe’ een Vlaams-Nederlandse coproductie is, verschillen de voorstellingen in details lichtelijk van elkaar. ,,Zo zing ik in Vlaanderen andere liedjes en maak ik andere grappen dan hier in Nederland. Dat pas ik aan, dat vind ik zelf wel spannend. De landen groeien wel steeds dichter naar elkaar toe, maar in volkse dingen merk je dat er toch nog een groot verschil is.”

 

,,Ik weet eigenlijk niet beter dan dat ik altijd gespeeld heb. Ik ging als kind al naar lessen van theater.”

 

De in Antwerpen geboren actrice staat al sinds haar achtste in het theater. ,,Ik weet eigenlijk niet beter dan dat ik altijd gespeeld heb. Ik ging als kind al naar lessen van theater. Daar werd ik er dan meteen uitgepikt en mocht ik gaan spelen met beroepsacteurs.” Nadat ze haar middelbare school had afgemaakt (gymnasium) ging ze naar de toneelschool. Opmerkelijk is dat ze al sinds de jaren zeventig in Nederland speelt bij ensembles als Het Zuidelijk Toneel, Maatschappij Discordia, ZT Hollandia en nu alweer een jaar of zeven bij Toneelgroep Amsterdam. Ze was groots in voorstellingen als ‘De bitterzoet’, ‘De Leenane trilogie’ en recentelijk ‘De Russen’.

Waarom ze naar Nederland kwam? ,,De liefde achterna.” Ze lacht. ,,En nu vind ik het leuk om in de twee landen te spelen. ‘Tartuffe’ is voor mij extra fijn omdat ik dan collega’s tegenkom met wie ik ooit eerder gespeeld heb.” Volgens haar paspoort is ze Nederlandse. ,,Maar ja, wat zegt dat tegenwoordig? Nederland en Vlaanderen liggen zo dicht bij elkaar.”

Ze is van 1947, maar aan stoppen wil ze voorlopig niet denken. ,,Het rare is dat ik niet anders weet dan dat ik toneelspeel. Ik kan me ook niet voorstellen dat ik het niet meer zou doen. Ivo (van Hove, directeur van Toneelgroep Amsterdam) heeft al tegen me gezegd, ‘je blijft na je 65e toch gewoon rollen spelen?’ En dan kan ik gewoon niet nee zeggen.” Ze lacht. ,,Zolang het geestelijk en lichamelijk kan, blijf ik het doen. Je moet goed weten wat je aan kan en niet boven je macht grijpen. Anders wordt het triest.”

 

,,Ik wil dat mensen door het toneel getroost worden. Of dat ze op een andere manier of genuanceerder gaan denken.”

 

Al die jaren heeft ze haar bevlogenheid behouden. Wat drijft haar? ,,Ik heb gedurende mijn hele carrière de behoefte gehad om niet alleen maar entertainment te zijn. Ik wil ook graag dat mensen door het toneel getroost worden. Of dat ze op een andere manier of genuanceerder gaan denken. Dat ze de mens beter gaan leren kennen met al zijn schoonheden en lelijkheden. Misschien daardoor ook wel mensen kunnen vergeven. Die Dorine is eigenlijk een rotvrouw, maar ik zie in haar ook wel facetten van mezelf terug. Ze kan grappig en lief zijn, maar ook heel gemeen. De wereld is niet zwart-wit. En dat kan je met toneel heel goed overbrengen.”

 

Voorstelling ‘Tartuffe’ naar Molière door Toneelgroep Amsterdam en NTGent i.s.m. Thalia Theater Hamburg. Regie/bewerking: Dimiter Gotscheff. Met Frieda Pittoors, Joke Emmers, Servé Hermans, Wim Opbrouck, Eelco Smits, Koen de Sutter, Chris Thys, Naomi Velissariou, Katelijne Verbeke, Reindert Vermeire.

 

Maart, 2012

 

UA-37394075-1