Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Geert Mak portretteert Istanbul en zijn brugbewoners

Geert Mak is een van de meest gelezen en populairste schrijvers van onze tijd. Na bestsellers als ’Hoe God verdween uit Jorwerd’, ‘De eeuw van mijn vader’ en ‘In Europa’ schreef hij ‘De brug’, het Boekenweekgeschenk 2007, waarvan tijdens de Boekenweek liefst 890.000 exemplaren worden verspreid. Het is bovendien in het Turks vertaald, een unicum.

 

Om hoofddoekjes maken ze zich niet druk’

 

In ‘De brug’ beschrijft Mak de geschiedenis van Istanbul en de Galatabrug aan de hand van verhalen van de brugbewoners. Het onderwerp leverde Mak meteen al kritiek op, want waarom in een Nederlands Boekenweekgeschenk een verhaal over een Turkse brug en waarom zo nodig een Turkse versie? Ophef die Mak verbijsterde, temeer omdat niemand zijn boek nog gelezen kon hebben. ,,Het vorige geschenk ging over lilliputters in Amerika. Heb je daar toen iemand over gehoord?’’ Bovendien vertelt ‘De brug’ een verhaal dat ook Nederland aangaat.

Begin 2007 hield de schrijver de Turkse vertaling van ‘De brug’, getiteld ‘Köprü’ (oplage 20.000), ten doop op de Galata-brug in Istanbul. Door enkele hoofdfiguren uit zijn boek werd er meteen verrukt in gebladerd. ,,Ze vonden het fantastisch, alleen al het lezen van hun eigen namen,’’ zegt Mak met een glimlach tijdens het gesprek in het Friese Akkrum, een dag na zijn bliksembezoek aan Istanbul. ,,Vergeet niet dat ze mij daar wekenlang op die brug hebben zien rondlopen. In een jack, notitieblokje in de hand. Ze hebben nu gezien dat ik mij niet alleen voordeed als auteur maar het ook werkelijk geschreven heb. Dat vonden ze op zich al heel wat.’’

In ‘De brug’, voor het eerst sinds jaren is het Boekenweekgeschenk non-fictie, combineert Mak zijn kwaliteiten als schrijver, historicus en journalist. Bij zijn journalistieke veldwerk op de brug werd Mak terzijde gestaan door een Turkse tolk. ,,Het was een kwestie van observeren, lopen, praatjes maken, nu en dan een lang gesprek, en elke dag terugkomen. Het was ouderwets journalistiek werk op de vierkante centimeter. Dat werken deed me – gek genoeg – ontzettend denken aan Jorwerd. Voor ’Hoe God verdween uit Jorwerd’ liep ik ook drie keer per dag door het dorp om te kijken wat er gebeurde.’’

Maks hoofdfiguren in ‘De brug’ vormen geen doorsnee van de bevolking van de Turkse metropool van tien miljoen inwoners. ,,Nee, de brug is niet de stad en de stad is niet het land. Grote stukken van Istanbul zijn heel modern. Aan de Aziatische kant vind je winkelstraten waar de PC Hooftstraat in Amsterdam nog wat van kan leren. Istanbul heeft een enorme potentie, de stad wordt heel belangrijk deze eeuw. De brug is interessant omdat hij op het snijvlak ligt van de stad zelf: aan de ene kant het oudere, meer moslimgerichte deel, aan de andere kant het modernere, meer op het westen gerichte gedeelte.’’

 

Geert Mak was in 1999 voor het eerst in Istanbul. Hij zwierf een jaar lang kriskras door Europa om door de twintigste-eeuwse geschiedenis van het Avondland te reizen. Hij schreef dagelijks korte impressies die in aangepaste vorm werden opgenomen in het vuistdikke ‘In Europa’ (2004). ,,Ik zag op die brug tientallen, soms honderden hengelaars en verkopers die er een middel van bestaan vonden. Het was een hele gemeenschap en ik dacht meteen: hier zit een verhaal in.’’

In 2006 keerde hij terug. Was er in die korte tijd veel veranderd? ,,Ja, enorm. Maar de gesprekken op de brug gingen voor negentig procent níet over politiek. De mensen maken zich meer druk over hun stad. Het ging ook helemaal niet zo vaak over de islam. Een aantal mensen, zoals de man die zooltjes verkocht en de boekverkoper, had een uitgesproken hekel aan de fundamentalisten. Toen ik ‘In Europa’ in 1999 afsloot dacht ik dat we de 21ste eeuw zouden betreden. Ik had geen idee dat we in de elfde eeuw terecht zouden komen. Niemand had verwacht dat internationale conflicten weer een sterke godsdienstige lading zouden krijgen. Achteraf is het minder verbazingwekkend. Dat de agressieve variant van de islam nu de toon zet, is naar mijn gevoel een vertaling van de vernedering en onttakeling in die wereld. En of dat de armoede nu de schuld is van het westen of niet, het blijkt vaak nog vernederender te zijn als je beseft dat je grootouders, ouders of dat je het zelf verknoeid hebt.’’

 

‘Die moslima’s zijn echt geëmancipeerde powergirls.’

 

Op de brug hoorde Mak verhalen over ‘open’ en ‘gesloten’ meisjes: meisjes zónder en meisjes mét hoofddoekjes. Mak begreep dat dit in de praktijk niet veel verschil maakt. Jongens scheppen tegen elkaar op over ‘gesloten meisjes’, die niet moeilijk te versieren zouden zijn. Een citaat uit ‘De brug’: ‘Je hebt meisjes die helemaal onder de lakens zitten, maar die met de jongens alles doen wat ze willen.’

Mak: ,,Die moslima’s zijn echt geëmancipeerde powergirls. De vrouwen die ik sprak zijn stevige dames die verdraaid goed weten hoe de vlag erbij hangt. Ze vechten zich in hun ingewikkelde situatie langzaam een beetje vrij, maar zijn vooral bezig hun dochters, op wie ze heel trots zijn, ‘vrij’ te krijgen. Het hoofddoekje is niet het eerste waarover ze zich druk maken.’’

Aan traditie, eergevoel en familiebanden wordt grote waarde gehecht. ,,Als je heel arm bent is je waardigheid vaak het enige wat je nog hebt. Een van mijn hoofdpersonen, de zolenman, stond er op dat hij mij altijd thee aanbood, dat was zijn eer. Ik zou hem zeer hebben gekwetst als ik dat geweigerd had. Men hecht zo aan tradities en familie omdat ze ontworteld zijn. Levend in de stad en afkomstig van het platteland worden dat soort dingen steeds belangrijker. Het is bewonderenswaardig dat sommige van mijn hoofdpersonen in een getroebleerde wereld inzien dat ze bijvoorbeeld toch anders tegenover hun emanciperende dochters moeten gaan staan.’’

Een aantal figuren dat hij in ‘De brug’ heeft beschreven, is hem dierbaar geworden. ,,De zolenman bijvoorbeeld, die een zwaar leven leidt en mogelijk alcoholproblemen heeft. Verder ben ik zeer gesteld geraakt op de hoofdverpleegster. De sigarettenjongen Önder heeft zo nu en dan verschrikkelijke opvattingen. Over allerlei dingen ruziede ik met hem, over Theo van Gogh bijvoorbeeld. Die jongen bezit de radicaliteit die een achttienjarige eigen is. Hij bezit echter veel levensmoed, hij is ook erg geestig. Op zeker moment was hij spoorloos. Maar hij is weer terecht. Nu is het lotenmeisje verdwenen. Ach, er is daar altijd wel iemand zoek.’’

 

‘Beter zal het niet worden. Maar in

hun kinderen investeren ze alles.’

 

Het leven op de brug is zwaar, soms uitzichtloos. Toch is de teneur van ‘De brug’ hoopvol en optimistisch. ,,Ik kwam weliswaar gevoelens van vernedering tegen, maar geen angst. Wat mij opviel was dat de mensen hun eigen lot hebben aanvaard, met het idee: beter zal het niet worden. Maar in hun kinderen investeren ze alles. Je valt steil achterover als je in de statistieken ziet hoeveel jongens en meisjes de universiteit bezoeken. Ik had soms het gevoel dat de mensen die ik op de brug sprak in dezelfde stemming verkeerden als onze overgrootouders en grootouders in het begin van de twintigste eeuw. Dat waren vaak arme mensen die in de dorpen waar ze woonden een zwaar bestaan leidden, maar ze wisten dat hun kinderen het beter zouden krijgen. Ze leefden zelf onder tamelijk zware omstandigheden, maar met een gevoel van hoop. Dat zag ik terug op de brug.’’

 

Begin 2007 zag Mak in Istanbul meer vlaggen wapperen dan een half jaar geleden. ,,Daar sprak geen gevoel van nationalisme uit, maar van nationale trots. Zo van: als de Europese Unie ons niet wil hebben, dan doen we het zelf wel.’’ Het zou volgens Mak evenwel ‘historisch catastrofaal’ zijn om Turkije niet tot de EU toe te laten. ,,Turkije is, vooropgesteld, niet de meest ideale kandidaat als lidstaat. Er moet nog veel gebeuren. Over twintig, dertig jaar zal het beeld er heel anders uitzien, heb je aan de rand van Europa vermoedelijk een volkrijk en dynamisch gebied dat we hard nodig hebben. De islam speelt hierin naar mijn gevoel niet eens zo’n grote rol – Turkije kent allang een scherpe scheiding tussen staat en religie. Maar strategisch is het land voor Europa van levensbelang. Het vormt letterlijk en figuurlijk een brug naar Azië en de Arabische wereld. En als het zo doorgaat zal Turkije bovendien steeds fungeren als een baken van moderniteit in de islamitische wereld: kijk, zo kan het ook.’’

,,Daar komt bij dat Europa zelf voor een enorm vergrijzingsprobleem staat. Er zal enorme behoefte bestaan aan redelijk opgeleide immigranten, al zal Turkije zelf tegen die tijd geen immigranten meer willen leveren omdat die het dan thuis goed hebben. Bovendien is Turkije met zijn aanzienlijke leger militair gezien belangrijk voor Europa.’’

,,Een omgekeerde ontwikkeling zou een ramp zijn. Zoals het een historische, catastrofale fout is geweest van de Amerikanen om Irak binnen te vallen, zo zou het een historische, catastrofale fout zijn van Europa om Turkije af te stoten. De fundamentalistische en nationalistische krachten in het land zouden vrij spel krijgen. Het zou, in de wereldpolitiek, een levensgevaarlijk ongeleid projectiel kunnen worden.’’

 

‘Dat had ik heel sterk met ‘Jorwerd’. Wat

zouden de dorpelingen er zelf van vinden?’

 

Wat de brugbewoners van zijn boek vinden, weet Mak nog niet. Hij hoopt dat hij hun vertrouwen niet heeft beschaamd. ,,Dat is altijd een spannend moment, want je wilt als auteur graag nog eens terugkomen. Dat had ik heel sterk met ‘Jorwerd’. Wat zouden de dorpelingen er zelf van vinden? Op de dag dat het boek in het dorp gepresenteerd werd, kneep ik ‘m als een ouwe dief. Ik reed er naartoe en zag dat de vlag op de kerktoren was gehesen. Dat was een pak van mijn hart. Toen wist ik dat het was geaccepteerd.’’

Geert Mak is een laatbloeier wiens immense succes na zijn vijftigste begon. Hebben het succes en zijn populariteit hem veranderd? ,,In het begin had ik het er wel moeilijk mee. Ik dacht: het is een soort ziekte, dit succes, een soort huiduitslag, die maar snel over moet zijn. Als je succes hebt, komen er krachten in je los die je zelfbeeld aantasten. Het is vergelijkbaar met wanneer je een ongeluk hebt gehad, ernstig ziek of ontslagen bent. Je moet dan proberen dicht bij jezelf te blijven. Gelukkig heb ik een vrouw, kinderen en goede vrienden die stevig om me heen staan. Die zorgen ervoor dat ik niet aan hen en mezelf ontsnap.’’

 

www.geertmak.nl

 

Geert Mak:

 

1946: Geboren in Vlaardingen. Getrouwd met Mietsie; twee (stief)kinderen, twee kleinkinderen.

1966: Diploma Gereformeerd Gymnasium in Leeuwarden.

1972: Afgestudeerd in staatsrecht aan de Universiteit van Amsterdam

1973-1975: Docent staatsrecht en vreemdelingenrecht aan de Universiteit Utrecht

1975-1985: Redacteur De Groene Amsterdammer

1985-2000: Redacteur NRC/Handelsblad en VPRO-radio buitenland

1992: Debuteert als schrijver met ’De engel van Amsterdam’

1996: Publicatie ’Hoe God verdween uit Jorwerd’; meer dan 250.000 ex. verkocht.

1998: Boekenweekessay ’Het ontsnapte land’

1999: Publicatie ’De eeuw van mijn vader’; meer dan 500.000 ex. verkocht.

2000-2003: Bijzonder hoogleraar Grootstedelijke Problematiek aan de Universiteit van Amsterdam (Wibaut-leerstoel)

2000: RVU-tv, in de voetsporen van Jacob van Lennep.

2004: Publicatie ’In Europa’ (meer dan 350.000 ex. verkocht). Pamfletten: ‘Gedoemd tot kwetsbaarheid’, ‘Nagekomen flessenpost’.

2007: ‘De brug’, Boekenweekgeschenk.

De goede stad’, verspreide stukken.

 

Februari, 2007

UA-37394075-1