Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Gerardjan Rijnders: ‘Als ik niet werk, verveel ik me’

Een van de theaterverrassingen in zowel dit als het vorige theaterseizoen was ‘De Hollanders’, het geruchtmakende Kunduz-stuk van Arnon Grunberg. Het wordt gespeeld door een jong en fris gezelschap, ook De Hollanders geheten, en geregisseerd door de productieve theatermaker Gerardjan Rijnders. ,,Als ik niet zou regisseren en schrijven zou ik me te pletter vervelen.”

 

Een duistere revue. Niets ontziend theater over een actuele oorlog. Een stuk dat ontregelt en schokt. Theater dat hier maar weinig te zien is. De superlatieven waren na de première van ‘De Hollanders’ niet van de lucht. Het was het droomdebuut voor een nieuw en jong toneelgezelschap. Het betekende voor (roman)schrijver en polemist Arnon Grunberg, zelf ooit begonnen als acteur, de erkenning als toneelschrijver. Reden voor het gezelschap en producent Hummelinck Stuurman om de voorstelling nu ook in de theaters buiten de Randstad te laten zien.

 

‘Ik ben altijd nieuwsgierig naar talent.’

 

‘De Hollanders’ is eveneens het succes van Gerardjan Rijnders, niet alleen een van onze meest vooraanstaande, ook een van onze productiefste theatermakers. Het gezelschap van pas afgestudeerde acteurs benaderde hem indertijd voor de regie. En ondanks zijn drukke agenda zei hij geen nee. Rijnders neemt graag jong talent onder zijn hoede. ,,Ik ben altijd wel nieuwsgierig naar toneelschoolstudenten. Wat kan ik ze kan leren. Dat vind ik spannend.”

Het was ook hun initiatief om Grunberg te vragen een stuk voor hen te schrijven. ,,De acteurs en Grunberg ontmoetten elkaar in Dublin”, vertelt Rijnders. ,,Daar heeft de schrijver ze uitgebreid geïnterviewd en gesproken. En ineens was er een stuk. Maar” – typisch Grunberg – ,,dat stuk ging niet over hen maar over Afghanistan.”

Grunberg baseerde zijn toneelstuk op de verhalen die hij als ‘embedded’ verslaggever optekende bij de Nederlandse troepen in Afghanistan. Het gaat over gewone soldaten, die zowel dáár, als na thuiskomst híer hun omgeving verwoesten. Op het toneel zijn helm en soldatenbroek genoeg om de sfeer op te roepen. Grunberg vergroot in zijn stuk, net als in zijn romans, met een onbarmhartige blik het menselijk gedrag uit. Hij toont de menselijke kleinheid en onsmakelijkheid die langzaam overvloeit in de woede om een zinloze oorlog. Rijnders: ,,Het is het verhaal van twee soldaten. Je ziet niet alleen wat zo’n oorlog met die twee soldaten doet, maar vooral ook met hun familieleden en naaste omgeving. Ze komen als totaal andere mensen terug. Het gaat over getraumatiseerde soldaten. Het thuisfront is net zo getraumatiseerd, of wordt dat.”

In het stuk over ‘onze jongens in Afghanistan’ gaat het er niet zachtzinnig aan toe. ,,Behalve virtuoos is het af en toe ongehoord plat en grof. Ik kan me voorstellen dat mensen daar kwaad om worden. Het is op het randje. Je kunt dit soort teksten goed als een klucht regisseren, maar dan schiet je, denk ik, je doel voorbij. We hebben moeten zoeken naar een manier om het zo effectief mogelijk te zeggen. En dat werkt uiteindelijk komischer.”

 

‘Met schrijven en regisseren

houd ik de molen gaande.’

 

De Hollanders vormen een ambitieus gezelschap. De groep legt de lat hoog met nieuwe toneelteksten van topauteurs van onder anderen romancier Arthur Japin en dichter des vaderlands Ramsey Nasr. Met Rijnders opnieuw als regisseur ,,Het stuk van Japin is gebaseerd op het scenario dat hij jaren geleden schreef maar nooit is verfilmd. Dat gaat over zangeres Anna Witsen, de zus van Willem Witsen, die fotograaf, schilder en etser was en behoorde tot de beweging van de Tachtigers, eind negentiende eeuw. Het uitgangspunt is Anna Witsen (die zichzelf verdronk in de vijver van het buitenhuis van de familie, red.) met de Tachtigers om haar heen.”

Het stuk van de romanticus Japin zal minder cynisch zijn dan Grunbergs ‘De Hollanders’. Toch zullen de overeenkomsten groter zijn dan de verschillen. ,,De acteurs willen het wel over nu hebben. De Tachtigers verzetten zich destijds tegen het establishment. Maar binnen de kortste keren waren ze aangepast en net zo burgerlijk als degenen tegen wie ze zich afzetten. Dat is een thema van alle tijden.”

Rijnders, die na dertien jaar directeurschap bij Toneelgroep Amsterdam in 2001 vertrok voor nieuwe en frisse uitdagingen, legt zich nu voornamelijk toe op schrijven en regisseren. ,,Ik moet nog twee jaar. Dan mag ik stoppen”, zegt hij monter. Maar van stoppen wil hij voorlopig niet weten. ,,Ik blijf schrijven en regisseren. Als ik dat niet zou doen, zou ik me te pletter vervelen. Zo houd ik de molen gaande.”

 

‘Tsjechov is veel harder en rauwer

dan ikzelf ook steeds heb gedacht.’

 

Hij is tevens de regisseur van een nieuwe versie van ‘Cloaca’ van Maria Goos, een stuk dat tien jaar geleden een theaterhit en bioscoopsucces was. ,,Daar moet je je niets van aantrekken. Misschien wordt het wel weer een succes.” Bij Hummelinck Stuurman regisseert ook hij de Tsjechov-reeks, waarvan ‘Oom Wanja’ onlangs was geselecteerd voor het Nederlands Theaterfestival, en Hein van der Heijden voor zijn rol als dorpsdokter Astrov de Louis d’Or, de beste acteur, ontving. Dit seizoen volgt ‘De Kersentuin’.

Rijnders aardse en sobere Tsjechovs, met alle ruimte voor de acteurs, onderscheiden zich van de meeste andere Tsjechov-uitvoeringen. ,,Zijn stukken zijn zo goed geschreven en zo rijk. Je kunt er veel verschillende kanten mee op. Wij denken bij Tsjechov vaak aan melancholie, weemoed, traagheid. Ik kom er gaandeweg achter dat het veel harder en rauwer is dan ikzelf ook steeds heb gedacht. Dat probeer ik eruit te halen.”

Voorheen werd door het grote, gesubsidieerde toneel nog wel eens neergekeken op de vrije producenten. ,,Dat gebeurt nu zeker niet meer. Sterker, Hummelinck Stuurman durft zijn nek uit te steken. Ze spelen, zoals met de Tsjechovs, in plaatsen waar verder nooit toneel komt. Daardoor is er in veel plaatsen in Nederland serieus toneel te zien is dat daar anders niet te zien zou zijn.”

 

Voorstelling ‘De Hollanders’ van Arnon Grunberg, door De Hollanders. Regie: Gerardjan Rijnders. Spel: Simone van Bennekom, Nhung Dam, Niels Gooijer, Thomas Hoppener, Eva van Manen, Imke Smit, Thijs Prein, Myrthe Burger. www.dehollanders.org

 

Gerardjan Rijnders, aan de wieg

van Toneelgroep Amsterdam

 

Gerardjan Rijnders stond in 1987 aan de wieg van Toneelgroep Amsterdam, die nu vijfentwintig jaar bestaat. De eerste helft stond onder leiding van Rijnders, de tweede onder Ivo van Hove. De theatergroep was van meet af aan spraakmakend, staat nog steeds garant voor toptoneel en kan zich meten met de beste gezelschappen ter wereld. Rijnders volgt zijn oude gezelschap op gepaste afstand. ,,Ik zie bijna al hun voorstellingen. Ik heb vertalingen en bewerkingen voor ze gemaakt. Het is nu een heel ander gezelschap. Er heerst een heel andere mentaliteit, een heel andere hiërarchie. Dat heeft ook met Ivo van Hove te maken. Hij is een totaal ander iemand dan ik.”

 

Oktober, 2012

UA-37394075-1