Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Gijs Scholten van Aschat: ‘Je moet verrassen, risico’s durven nemen’

De teloorgang van een man. Voor hoofdrolspeler Gijs Scholten van Aschat is dat de kern van ‘In ongenade’, gespeeld door Toneelgroep Amsterdam. ,,Het is een hele kluif, die rol’’, licht de acteur toe. ,,Ook buiten de repetities ben ik er druk mee bezig. Het is altijd leuk om een mooie rol te spelen, maar je moet er wel wat voor over hebben.”

 

Het stuk is een bewerking van ‘Disgrace’, de beroemde roman van J.M. Coetzee, de Nobelprijswinnaar van 2003. In de voorstelling speelt Scholten van Aschat de Kaapse professor David Lurie die te midden van de raciale en seksuele verwarring van na de apartheid grote vernederingen moet doorstaan. Het stuk gaat over menselijkheid, waardig gedrag en over het onderscheid tussen mensen en dieren.

 

ALS IN EEN DOMINOSPEL VALLEN DE STENEN

Voor Gijs Scholten van Aschat (1959), een van ’s lands beste acteurs, gaat het vooral ook over ‘de teloorgang van een man’. ,,Lurie heeft zijn leven op een bepaalde manier gerangschikt. Maar als in een dominospel vallen de stenen om waaraan hij houvast had en wordt hij teruggeworpen op zichzelf, op wie hij is en hoe hij in het leven staat. En afgezien van dat persoonlijke verhaal is het stuk een parabel over de situatie in Zuid-Afrika’’, zegt de acteur die zich na de repetitie op een luie zitbank heeft genesteld in een ontspanningsruimte van Toneelgroep Amsterdam. Hij geniet van het weidse uitzicht over Amsterdam.

 

NA DE APARTHEID

De roman ‘In ongenade’ verscheen in 1999, niet zo gek lang nadat de apartheid in Zuid-Afrika werd afgeschaft. Twaalf jaar later heeft het land zich verder ontwikkeld. Speelt dat in de voorstelling een rol? ,,Nee. Ik denk niet dat de situatie de afgelopen tien jaar nu zo dramatisch veranderd is”, meent Scholten van Aschat, die niet lang geleden in Zuid-Afrika was voor de opnamen van de film ‘Tirza’ (naar de bestseller van Arnon Grunberg), waarin hij de doorgedraaide vader Jörgen Hofmeester speelde.

In ‘In ongenade’ speelt hij opnieuw een vader, opnieuw een met een passie voor de letteren. Deze literatuurprofessor David Lurie wordt uit de gesloten academische wereld verstoten vanwege zijn relatie met een studente, waarna hij zijn heil zoekt bij zijn dochter Lucy op het platteland. ,,En daar gelden andere regels dan die van law and order. Hij krijgt Lucy dan ook tegen zich.”

De verschillen tussen vader en dochter zijn groot. ,,Hij komt uit de moderne stad. Zij heeft een boerderijtje waar ze tomatenplanten houdt en voor de honden zorgt. Dat is het.” Overeenkomsten zijn er ook. ,,Ze zijn allebei koppig en eigenwijs. Als de boel op scherp staat, zetten ze allebei de hakken in het zand. Hij zegt: is dit nu wat je van je leven wilt? Zij zegt: dit is genoeg. Hij begrijpt dat niet. Hij probeert het wel, maar het is een aaneenschakeling van ellende die ze over zich heen krijgen. Zij probeert met die ellende in het reine te komen, terwijl hij zich ertegen verzet en gestraft wordt.’’

 

ONBEGRIP

Een van de heftigste scènes is die waarin vader en dochter door zwarte overvallers worden belaagd. Lucy wordt verkracht, Lurie op de wc in brand gestoken en overleeft ternauwernood. Lucy weigert echter aangifte te doen. Dat stuit bij haar vader op groot onbegrip. ,,Hij verzet zich vanuit zijn idee van wat goed en slecht is, en in wat voor wereld hij wil leven. Hij doet dat ook uit liefde voor zijn dochter.’’

De geletterde man uit de stad maakt op het platteland een radeloze indruk. ,,Maar vergis je niet, intellectuele capaciteiten hoeven niets te maken te hebben met emotionele ontwikkeling. Daarbij is Lurie iemand die zijn pik achterna loopt. Maar, hij wordt ouder, dus dat gaat niet zo makkelijk meer.”

 

ZONDER TOETERS EN BELLEN

In Lars Noréns huwelijksdrama ‘Demonen’, jaren geleden bij Het Nationale Toneel, speelde Scholten van Aschat een van de mooiste en zwaarste rollen uit zijn meer dan dertigjarige carrière, al zag je de worsteling er niet vanaf. Niet minder zwaar was recentelijk zijn fenomenale Richard III, met liedjes van Tom Waits. De rol van David Lurie doet er nauwelijks voor onder. ,,Het is een gecompliceerde rol. Daar ben ik nu mee aan het worstelen. Hoe breng je dat over, die houding van onverzettelijkheid. We proberen het op een zo simpel mogelijke manier te vertellen, zonder toeters en bellen.” Dat ‘we’ slaat naast Scholten van Aschat op zijn medespelers en de Vlaamse topregisseur Luk Perceval, met wie hij voor het eerst samenwerkt.

 

UITSTAPJES

Gijs Scholten van Aschat heeft als veelzijdig vakman een grote staat van dienst, zowel op het toneel als in de film en op tv. Hij speelde uiteenlopende rollen, van het lichte genre tot klassiek. Hij speelde bij toonaangevende gezelschappen als Orkater, Het Toneel Speelt en Het Nationale Toneel. Na ruim twintig jaar als freelance acteur te hebben gewerkt, zit hij sinds 2009 bij een vast ensemble, Toneelgroep Amsterdam. ,,Waar ik vroeger te hooi en te gras mijn rollen bij elkaar sprokkelde, wacht ik nu af wat ik te spelen krijg. Daar heb ik zelf niet zoveel invloed op.”

Daardoor is er voor uitstapjes niet of nauwelijks ruimte. Dat geldt ook voor filmrollen. ,,Als de mogelijkheid er is kan het. Maar in deze periode repeteer ik elke dag, dus moet ik alle aanvragen terzijde leggen. Er was een film die in het voorjaar gedraaid zou worden. Daar heb ik auditie voor gedaan. Uiteindelijk bleven er twee over en ik werd het niet. Dat gebeurt ook.”

 

ONDER DRUK

Met lede ogen ziet hij aan hoe het toneel door de bezuinigingen steeds verder onder druk komt te staan. ,,Maar ja, wat wil je ook met zo’n regering?’’ zegt hij, met stemverheffing. ,,Het wordt je niet gemakkelijk gemaakt. Nou moet ik zeggen dat deze voorstelling heel goed loopt, een derde van de kaarten is al op voorhand verkocht, ook in de provincie. Maar het zijn zware tijden. Het wordt de mensen niet echt leuk gemaakt om naar toneel te gaan. De btw is omhooggegaan. En ‘Den Haag’ stort veel vuiligheid over ons uit. Dat we onze hand ophouden en subsidieslurpers zijn.”

 

JE PROBEERT DE ZALEN VOL TE KRIJGEN’

Vorig jaar wist hij zelf op vruchtbare wijze de voorstelling ‘Richard III’ te verkopen. ,,Je probeert te doen wat je kunt. Iedereen probeert de zalen vol te krijgen. Daarom zijn de verwijten zo belachelijk. Ik wil niet zeggen dat je het publiek altijd precies moet geven wat het wenst. Het is als acteur ook de lol om vernieuwend te zijn, om dingen uit te proberen, niet alleen maar te doen wat de mensen willen. Je moet ze ook verrassen. Risico’s durven nemen.”

 

Voorstelling ‘In ongenade’ van J.M. Coetzee door Toneelgroep Amsterdam. Regie: Luk Perceval. Bewerking: Josse de Pauw. Met Gijs Scholten van Aschat, Felix Burleson, Charlie-chan Dagelet, Janni Goslinga, Sergio Hasselbaink, Hugo Koolschijn, Djamila Landbrug, Chris Nietvelt, Celia Nufaar en Vanja Rukavina.

 

November, 2011

UA-37394075-1