Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Graf Zeppelin en de sensatie van een zwevende sigaar

De wereldreis van de Graf Zeppelin in augustus 1929 was indertijd een sensatie. Wie de archiefbeelden in de semi-documentaire ‘Vaarwel’ ziet, begrijpt meteen waarom. Rode draad vormt het reisverslag van journaliste Lady Grace Hay, de eerste vrouw die per luchtschip een wereldreis maakte.

 

Krantenmagnaat William Hearst, die de reis sponsorde, zocht een journaliste die tussen de mannen – veertig bemanningsleden, twintig geleerden en journalisten – als vanzelf de aandacht zou trekken en met haar verslag én verschijning de verkoop van zijn kranten zou stimuleren (wat moeiteloos lukte). Zijn oog viel op Lady Grace Hay Drummond-Hay, toen 33 en een jonge weduwe, die daar zelf over noteerde: ,,Ik zorgde ervoor dat hij míj vond. Ik zal voor hem schrijven alsof mijn leven ervan afhangt. En wat verkoopt er nou beter dan een aantrekkelijk jong ding als ik?” Omdat ze weinig dagbladervaring had, kreeg ze een ervaren journalist naast zich, Karl von Wiegand, met wie ze eerder een verhouding had, die hij had verbroken ‘vanwege zijn geesteszieke vrouw’.

De film van regisseuse Ditteke Mensink is volledig gebaseerd op authentiek archiefmateriaal dat beeldresearcher Gerard Nijssen (‘Andere tijden’) verzamelde. Hij reikte ook het idee aan voor ‘Vaarwel’, dat op het Nederlands Filmfestival Utrecht in 2010 een Gouden Kalf ontving voor beste lange documentaire. Het resultaat is adembenemend. De film volgt nauwgezet de wereldreis. Die begint in New York en voert via het Duitse Friedrichshafen en Berlijn – de zeppelin was immers Duitslands paradepaardje – naar Siberië (Moskou werd tot woede van Stalin op last van de kapitein om politieke redenen overgeslagen), om via Tokio en Los Angeles terug te keren naar New York.

Wat ‘Vaarwel’ zo boeiend maakt, is in de eerste plaats de zeppelin zelf. Het reuzenluchtschip van tweehonderd meter lang vaart als een dikke sigaar door de lucht, zo’n driehonderd meter boven de aarde met een snelheid van 120 km per uur, met een weids uitzicht voor de reizigers. De vlucht begint rimpelloos, maar in ‘de hel van Siberië’ dreigt het mis te gaan. Daarna wacht boven de Stille Oceaan opnieuw een zware beproeving.

Het reisverslag van Lady Hay (1895-1946) loopt als een rode draad door de film. Ze vertelt zelf – in voice-over via de stem van de Engelse actrice Poppy Elliott – aan de hand van haar dagboek, brieven en verslagen over haar bevindingen en wat zich aan boord afspeelt. Haar oude liefde met Von Wiegand bloeit weer op tijdens ‘het sprookje van Japan’. Veelzeggend beeld daarbij is het afscheid in Tokio als ze naast elkaar in een raampje van de zeppelin staan en zij verrukt in een achteloos gebaar de zakdoek uit zijn pochet vist om het publiek toe te wuiven. Maar ook als het accent minder op deze geheime affaire was gelegd, zou de film intrigerend genoeg geweest zijn. De vraag is soms wel waar werkelijkheid eindigt en verbeelding begint en tot hoever je daarbij in een documentaire kunt gaan.

Daarnaast schetst de film een mooi tijdsbeeld van de Amerikaanse jaren twintig, toen kort na de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog Europa zijn wonden likte en het in de Verenigde Staten niet op kon met de economische voorspoed. Aan de euforie over de zegetocht van de zeppelin kwam abrupt een einde door de beurskrach op Wallstreet. De parallellen met de crisis van tachtig jaar later liggen voor het oprapen.

De film bevat verder ‘onvergetelijke’ beelden. Zoals die van de bouw van het luchtschip, alsof het skelet ervan uit een immense meccanodoos komt, en die van de honderden mannen die zich op de grond als een nest mieren inspannen om het enorme luchtschip te helpen opstijgen en landen. Of dat van het schip dat soeverein zweeft boven het Vrijheidsbeeld. Adembenemend is het beeld van de fotograaf die, als heel New York uitloopt om de zeppelin na zijn wereldreis te verwelkomen, met doodsverachting hoog boven de stad in een wolkenkrabber in aanbouw zijn statief plaatst en in geduldige afwachting volmaakt onverstoorbaar een sigaret opsteekt.

 

November, 2010

UA-37394075-1