Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Günter Grass, een controversieel, groot schrijver met verbluffende verbeeldingskracht

Niet alleen de Nederlandse naoorlogse literatuur kende een Grote Drie (Hermans, Reve, Mulisch). Ook Duitsland kende zo’n driemanschap: Heinrich Böll, Siegfried Lenz en Günter Grass. Van die drie was Grass, die in 1999 de Nobelprijs voor de literatuur ontving, misschien wel de grootste schrijver, in elk geval de meest controversiële.

Günter Grass (1927-2015) roerde zich zich het luidst in het publieke debat. Hij zorgde bij de oosterburen herhaaldelijk voor controverses. Er was rond Günter Grass altijd iets te doen. In de jaren zestig betrof het vooral zijn literaire werk. Later mengde hij zich nadrukkelijk in politieke debatten. Hij zette zich in voor de SPD (Sozialdemokratische Partei Deutschlands). Drie jaar geleden ontving hij 2012 European of the Year-prijs voor zijn bijdrage aan politieke debatten in Europa.

Voor veel ophef zorgde Grass in 2007 bij de publicatie van zijn memoires ‘Beim Häuten der Zwiebel’ (‘De rokken van de ui’), waarin hij bekende dat hij als 17-jarige bij de Waffen-SS was ingedeeld. Hem werd niet eens zozeer verweten dát hij daarin ‘een paar maanden’ had gediend. Hem werd vooral nagedragen dat hij er als ‘het linkse geweten van de natie’ decennialang over gezwegen had.

‘IK BEN ALS EEN IDIOOT IN DE EINDOVERWINNING BLIJVEN GELOVEN’

In zijn veelomvattende werk geeft Grass zich bevlogen en maatschappelijk gedreven rekenschap van zijn tijd, van zijn engagement en van de Duitse geschiedenis. De Tweede Wereldoorlog loopt als een rode draad door zijn werk – misdaad en straf, schuld en boete. De oorlog was voor hem als jongen even avontuurlijk als gruwelijk. ,,Het verschrikkelijke was dat kinderen in Duitsland gefascineerd werden door de esthetica van wapens,” zei hij over de nazipropaganda waarmee de jeugd werd vergiftigd. ,,Dus ben ik als een idioot tot op het laatst in de eindoverwinning blijven geloven.”

De omslag kwam na het eind van de oorlog, zei hij tegen schrijver Arnon Grunberg, in een vraaggesprek van enkele jaren geleden. ,,Alles lag in puin, ik wist niet waar mijn ouders waren. Het was een onvoorstelbare ramp en ik heb me opnieuw moeten oriënteren. Dat is mij gelukt toen ik naar de kunstacademie ging.”

In 2012 kreeg Grass een storm van kritiek over zich heen naar aanleiding van een kritisch gedicht over de ‘ongecontroleerde atoommacht’ Israël, dat hij een gevaar voor de wereldvrede noemde. Hij wilde een taboe doorbreken, zei hij, met als resultaat dat hij tot zijn grote ontzetting voor antisemiet werd versleten en door Israël tot persona non grata (ongewenst persoon) werd verklaard.

TROMMELEN TEGEN DE SCHIJNHEILIGE VOLWASSENEN

Günter Grass (Danzig, 16 oktober 1927; Lübeck, april 2015) groeide op in een koopmansgezin, met een katholieke moeder en een lutherse vader. De soldaat Grass werd op 8 mei 1945 in Mariënbad gevangen genomen, waar hij tot 24 april 1946 in een Amerikaans krijgsgevangenenkamp verbleef. Kort daarna begon hij met een studie tekenen en beeldhouwen en kreeg hij midden jaren vijftig zijn eerste exposities. Hij schreef in die tijd vooral korte prozateksten, poëzie en absurdistisch toneel.

Grass maakte weldra naam met zwarte fabels waarmee hij een ‘vergeten kant’ van de Duitse geschiedenis liet zien. Hoogtepunt daarin is zijn Danzig-trilogie, waarvan de roman ‘Die Blechtrommel’ (‘De blikken trommel’, 1959) verreweg het beroemdste deel is. In dit monumentale boek vertelt Oskar Matzerath over de opkomst, ondergang en de nasleep van het nazisme in Danzig. Die ‘bewust’ kleine trommelaar, het alter ego van Grass, weigert te groeien om zich zo af te zetten tegen de schijnheilige wereld van de volwassenen. Niet alleen het boek werd klassiek. Ook ‘Die Blechtrommel’ als film (in 1979), in de regie van Volker Schlöndorff, die er een Oscar voor ontving.

Grass was een uitzonderlijk schrijver met een verbluffende verbeeldingskracht. Wie ‘De blikken trommel’, ‘Hondejaren’ (1963) of ‘De bot’ erop naslaat, heeft aan een bladzijde genoeg om zich daarvan te vergewissen. Hij was een barokke verteller, geïnspireerd door Rabelais en verwant met Latijns-Amerikaanse magisch-realisten als Gabriel García Marquez. Hij inspireerde op zijn beurt schrijvers als John Irving. Grass was behalve schrijver, dichter en toneelschrijver ook beeldend kunstenaar – hij illustreerde onder meer de omslagen van zijn eigen boeken.

AAN FLARDEN GESCHEURD

Na de literair zeer productieve en vruchtbare jaren, met als hoogtepunten het vuistdikke ‘Der Butte’ (‘De bot’, 1977) en het fantastische ‘Die Rättin’ (1988), ging het met de schrijverij van de veelzijdige Grass bergafwaarts. Dieptepunt was ‘Ein weites Feld’ (‘Een gebied zonder eind’, 1994). Het werd door lezers en kritiek matig ontvangen en door boekenpaus Marcel Reich-Ranicki zelfs demonstratief aan flarden gescheurd.

De toekenning van de Nobelprijs in 1999 zorgde voor een ommekeer, voor een herontdekking van zijn werk en een opleving van zijn literaire aspiraties. Veel lof was er voor zijn in 2002 verschenen ‘romanlange’ novelle ‘Im Krebsgang’ (‘In krabbengang’), over de Russische torpedering in 1945 van een boot met tienduizend Oost-Pruisische Vertriebenen. Reich-Ranicki was deze keer zelfs tot tranen toe geroerd. In dat boek schrijft Grass over het onverteerde leed van Duitse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, iets wat naar zijn idee te lang taboe was en neonazi’s in de kaart speelde.

Zijn laatste boek, ‘Grimms Wörter’, verscheen in 2010. Het is een liefdesverklaring aan de Duitse woordenschat, gebaseerd op het in 1838 door de gebroeders Grimm begonnen en in 1960 voltooide Deutsches Wörterbuch. Tegelijk is het zijn ode aan het gedeelde en herenigde Duitsland.

 

April, 2015

 

(Een licht bekorte versie verscheen in provinciale en regionale kranten die zijn aangesloten bij De Persdienst.)

UA-37394075-1