Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

H.C. ten Berge en de bedwongen woede van een wilde asceet

Verrassend en hartverwarmend. Zo noemde de dichter en schrijver H.C. ten Berge (Alkmaar, 1938) de reacties die hij ontving nadat hem vlak voor Kerstmis in 2005 de PC Hooftprijs 2006 werd toegekend, de hoogste literaire onderscheiding van het land. Het is de kroon op het rijke oeuvre van een ‘wilde asceet’.

 

Een vraaggesprek met de laureaat, kort na de bekendmaking ervan, in december 2005.

 

De prijs is een grote opsteker voor de auteur die een rumoerig jaar achter de rug heeft. Niet zozeer vanwege een verhuizing en een ondeugdelijke nieuwe computer zodat hij al twee maanden niet fatsoenlijk kan (door)werken, maar vooral door de manier waarop hij door zijn voormalige uitgever aan de dijk is gezet. ,,Zo doet zich het opmerkelijke feit voor dat het werk van een schrijver die zojuist met de PC Hooftprijs is bekroond nergens te krijgen is”, zegt de laureaat op rustige toon, maar met bedwongen woede.

Hans ten Berge kan zich er nog altijd over opwinden, over de in zijn ogen schandelijke manier waarop hij en vele andere schrijvers en dichters door het noodlijdende, eens zo gerespecteerde uitgeefhuis Meulenhoff (onderdeel van concern PCM) werd gedumpt. ,,En wij, de auteurs, moesten onze mond houden hoewel ons werk vernietigd werd. Dat kun je rustig stellen.”

In de zomer van 2005 werd zijn werk verramsjt, waaronder zijn geprezen roman ‘Blauwbaards ontwaken’ (2003) – genomineerd voor de Libris Literatuurprijs 2004 – en zijn bejubelde jongste dichtbundel ‘Het vertrapte mysterie’ (2004). ,,Een heel fonds is naar de knoppen geholpen. Alleen de mensen van de andere kant kwamen aan het woord. Heel kwalijk allemaal. Wij, de auteurs, waren geheel onschuldig in deze zaak, want wat ben je? Een machteloze toeschouwer van de onttakeling van een bedrijf waarvan wij de grondstoffenleveranciers waren.”

 

‘Van lezers hoor je helaas vrijwel nooit iets.’

 

Maar de bekroning, en de vele loftuitingen en hartverwarmende reacties daarop, maken veel goed. ,,Jazeker. Ik had ook niet verwacht dat er zoveel reacties op zouden komen”, zegt de dichter. ,,Dat was voor mij een zeer grote verrassing. Dat was ik helemaal niet gewend. Behalve dat je zo nu en bij boekpublicaties recensies krijgt, hoor je voor de rest weinig. Van lezers hoor je helaas vrijwel nooit iets. Wel ontving ik een brief van een lezer die mijn werk altijd gevolgd blijkt te hebben. Dat vind ik nou ontzettend leuk. Dáár doe je het allemaal voor.”

,,Zelf stuur ik nu en dan ook een briefje naar een schrijver wiens werk ik bewonder. Ik weet hoe plezierig het voor een auteur is om zo nu en dan een reactie te krijgen uit een onverwachte hoek, waarin je ook iets zinvols probeert te zeggen over dat werk. Een publicist die ik bijvoorbeeld erg goed vind, is Bas Heijne. Hij schrijft hele rake en scherpe dingen over de lompheid van onze cultuur en tegen de neergang van de omgangsvormen. Ook over die kwestie Theo van Gogh/Ayaan Hirsi Ali heeft hij treffende dingen gezegd. Want wanneer houdt het nu eens op, dat geschrijf over deze mensen? Dan is Heijne iemand die er terloops aan herinnert dat die Van Gogh een website had die een rioolput van Nederland was, met ongelooflijk gore aanvallen op Jan en alleman. Oké, hij had de moed om dat ook nog eens hardop te zeggen en het heeft natuurlijk niets te maken met of je iemand wel of niet moet doodmaken. Maar dan hoef je hem nu toch niet ineens als een heilige te behandelen? Nu blijkt zo’n beetje half Nederland ineens bevriend met hem te zijn geweest.”

 

‘Het was Spartaans ja, maar het

was van een enorme zuiverheid

die ik als jongen van achttien ervoer.’

 

De bekroonde schrijver blaast even uit in zijn schrijvershuisje in Zutphen, waar hij ongestoord en rustig kan werken. ,,Thuis is het soms wat al te druk en rumoerig”, zegt hij minzaam. ,,Dat zal iedereen kunnen begrijpen die opgroeiende kinderen heeft.” In zijn schrijvershuisje staan verhuisdozen klaar (hij verhuist naar de rand van de stad). Voor de deur hangt een roodfluwelen gordijn om de vorst buiten te houden. Voor wie het (vroege) dichtwerk van Ten Berge kent het ideale weertype. ,,Kijk eens door het raam naar buiten”, wijst de dichter naar het met poedersneeuw bestrooide landschap. ,,Lichte vorst, alles wit, het besef van helderheid!” Het doet denken aan het streven naar arctische zuiverheid waarvan vooral in zijn vroege werk sprake is. ,,Ik woonde vroeger in Bergen in een klein houten huisje dat stond op een klein landgoed van een weduwe. Het was als een kloostertuin omdat er nooit iemand kwam. Het was er ’s winters ontzaglijk koud. Het was niet warm te stoken, geen isolatie, een kachel die niet trok. En ’s avonds haalde ik bij de oude dame een emmer water dat ’s morgens bevroren was. Het was Spartaans ja, maar het was van een enorme zuiverheid die ik daar als jongen van achttien ervoer.”

,,Die hang naar het zuivere enerzijds en het wilde anderzijds heb ik bij de Middeleeuwen ontdekt. Met de mystiek aan de ene kant, zoals ik die bij een grote dichteres als Hadewych leerde kennen, en de vaganten aan de andere kant. Dat waren de zwervende dichters en intellectuelen die de bloemetjes buiten zetten. Het was iets wat jonge mensen vaak in zichzelf verenigen, het ascetische én het wilde. In dat huisje heb ik dat elementaire ervaren. Die atmosfeer is me altijd bijgebleven en heeft veel invloed gehad op mijn werk.”

 

Dat heeft het nog steeds, zoals blijkt uit de lange novelle waaraan Ten Berge nu de laatste hand legt. Hierin ontmoet een achttienjarige jongen allerlei intrigerende figuren en keren terloops verscheidene elementen uit zijn vroegere werk terug. Het boek verschijnt bij zijn nieuwe uitgeverij Athenaeum – Polak & Van Gennep, waar recentelijk zijn prachtige bloemlezing ‘Op een mat van gele veren’ verscheen. Dit boek bevat een keuze uit door hem vertaalde poëzie van dichters met wie hij zich verwant voelt, onder wie de Amerikaan Ezra Pound en de Schot Kenneth White. De bloemlezing zegt tegelijkertijd een en ander over het oeuvre van Ten Berge die al vier decennia onverstoorbaar zijn eigen weg gaat. In die periode schreef de dichter, romancier, essayist, vertaler en verzamelaar van mythen van verre volken een volstrekt eigenzinnig en veelzijdig oeuvre bij elkaar waarin alles met alles samenhangt. Uit zijn vitale dichtwerk blijkt bovendien een sterke verbondenheid met poëzie uit andere tijden en culturen.

Hoewel Ten Berges werk (nog) geen grote oplagen haalt, heeft hij over officiële erkenning nooit te klagen gehad. Hij ontving vele literaire prijzen, waaronder de Constantijn Huygensprijs (1996) en de Adriaan Roland Holst Penning (2003).

 

‘Je volgt als kunstenaar of schrijver

niet de gemakkelijkste weg.’

 

Zijn werk is wel eens ontoegankelijk en ‘moeilijk’ genoemd. Wat vindt hij daar zelf van? ,,Dat vind ik heel vervelend. Terwijl dat al heel lang niet het geval is. Ik kan er heel weinig tegen ondernemen. Tijdens lezingen blijkt overigens dat het publiek mijn werk helemaal niet moeilijk vindt. Ik vermoed dat dit stempel op mij gedrukt is in de jaren zestig toen de hele Nederlandse literatuur een vrij experimentele inslag had. Ook het publiek vond dat toen buitengewoon interessant. Dat beeld is in de jaren zeventig gekanteld. Als je nu naar mijn poëziedebuut ‘Poolsneeuw’ (1964) kijkt, blijkt dat helemaal geen moeilijke gedichten te bevatten. Dat je als auteur in de taal verder gaat dan het alledaagse spraakgebruik is niet meer dan normaal. Dat is je taak als schrijver. Neem een schilder. De een is toegankelijker dan de ander. Een schilder gaat niet alleen maar een zigeunerin schilderen omdat het verkoopt. Je volgt als kunstenaar of als schrijver niet de gemakkelijkste weg. Je probeert iets te ontwikkelen dat zowel voor de maker als de lezer interessant kan zijn. De ene keer is dat wat toegankelijker dan de andere.”

,,Maar als je de moeite neemt om te kijken wat er staat, dan valt het allemaal reuze mee. Dat geldt zeker voor mijn romans en verhalen. Evenals in een film kan in een roman de tijdstructuur afwijkend zijn of ingewikkeld omdat je anders meteen prijs geeft waar je het over hebt. Het is toch ook leuk om van een spannende film, een thriller, tot aan het laatste moment niet te weten wie het gedaan heeft? Zo houd ik als schrijver ook graag wat troeven achter de hand. De structuur van een boek is soms ingewikkeld. Maar dat is in het hoofd van een mens niet anders. Een mens gaat in zijn hoofd voor- en achteruit in de tijd zonder dat hij het doorheeft. In dromen kom je ook van alles tegen wat met heden en verleden te maken heeft.”

 

‘Het gaat met de afbraak

tegenwoordig wel erg snel.’

 

Uit Ten Berges werk blijkt een grote maatschappelijke betrokkenheid, een verzet tegen de aantasting van (oude) beschavingen en (culturele en ecologische) kaalslag. ,,Het gaat met die afbraak tegenwoordig wel heel erg snel. Het is voor een groot deel het gevolg van de technologie. Aan de ene kant kun je die toejuichen, aan de andere kant zorgt die voor een verkokerde manier van denken.”

,,De communicatiemiddelen nemen met sprongen toe. Tegelijkertijd staan ze het werkelijke contact tussen mensen in de weg. Men ziet elkaar niet meer staan. Men communiceert via e-mail en internet. De mensen die daar vanaf hun tiende mee opgroeien kunnen alleen nog maar naar het beeldscherm kijken. Of ze echt geïnteresseerd zijn in hun omgeving, in de mensen met wie ze omgaan, is de vraag.”

,,Hetzelfde geldt voor het huidige onderwijs. Er moesten verschuivingen ontstaan om nieuwe vakken te krijgen, maar dat is gepaard gegaan met een verlies aan onderwijs in culturele vakken; het literatuuronderwijs is afgeschaft. Enig historisch besef is afwezig, dat merken we aan onze eigen kinderen. Het is moeilijk om ze tijdsbesef bij te brengen. Wat verder teruggaat dan gisteren of vandaag bestaat al niet meer. Ik begrijp wel dat het niet meer kan zoals vroeger, maar het had toch wel een onsje minder gekund?”

 

H. C. ten Berge: ‘Op een mat van gele veren’. Poëzievertalingen 1968-2003. Athenaeum – Polak & Van Gennep, 284 blz.

 

December, 2005

UA-37394075-1