Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Het zwijgen van Loe de Jong

Historicus Loe (of Lou) de Jong (1914-2005) was hét nationale oorlogsgeweten. Hij werd in de jaren zestig bekend als presentator van de televisieserie ‘De bezetting’ en beroemd dankzij zijn 14-delige levenswerk ‘Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog’. Maar hij zweeg liever over zijn eigen verleden en over zijn (joodse) familieleden die in de oorlog omkwamen.

 

Zelf wist hij kort na de Duitse inval met zijn vrouw naar Engeland te ontkomen, waar hij verslaggever (en later directeur) werd van Radio Oranje.

 

De lange schaduw van de oorlog

 

Dat mysterieuze zwijgen is het uitgangspunt van de film die zijn kleindochter Simonka de Jong maakte. ‘Het zwijgen van Loe de Jong’ begint met de vondst van documenten, kort na de dood van haar opa. In de echtelijke slaapkamer werden in een rotankastje familiefoto’s gevonden. Daarachter zat nog een bruine envelop met ‘explosief’ materiaal: brieven en foto’s van Loe de Jongs tweelingbroer en arts Sally.

Die vondst onthutste Daan en Abel de Jong, de kinderen van Sally de Jong. ,,Daan en ik hebben het hem zo vaak gevraagd,” vertelt Abel de Jong in de film. ,,Loe, heb je geen brieven en zo, dingen die voor ons van belang zijn om te lezen? Nee, hoor, zei hij, nee. Bovendien staat alles in mijn boeken. Hij zei ook: je moet je niet met het verleden bezighouden, maar op de toekomst richten. Dat is veel beter voor jou.” Voor een historicus een curieuze opmerking.

De broers hebben moeten leren leven met ,,papieren ouders die we aan de hand van foto’s bij mekaar hebben moeten plakken,” aldus Daan de Jong in de film. Simonka de Jong gaat met hen de sporen uit het verleden na. Ze ontmoeten in binnen- en buitenland mensen die hun ouders nog gekend hebben, bezoeken het ouderlijk huis en gaan langs bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), waar Loe de Jong jarenlang directeur was en waar sinds zijn dood de spullen uit zijn werkkamer als relikwieën worden bewaard.

De documentaire vertelt in de eerste plaats de geschiedenis van een verscheurde familie en twee jongens die zich na hun onderduikperiode als overlevenden in verschillende pleeggezinnen moesten zien staande te houden, maar altijd verweesde mannen zijn gebleven. Daarnaast corrigeert de film het beeld van de onverzettelijke Loe de Jong. Een historicus die enerzijds de oorlog in het koninkrijk der Nederlanden minutieus in zijn standaardwerk vastlegde, maar anderzijds zijn eigen verleden probeerde te verdringen. Hij was een gesloten man, die moeilijk met zijn gevoelens kon omgaan. Dat kwam mede door de oorlog, die hem gehard en afstandelijk maakte. Het was ook zijn aard, zoals blijkt uit de gesprekken met en tussen verwanten, en uit fragmenten van tv-interviews, met Ivo Niehe en Ischa Meijer, uit het begin van de jaren negentig.

Tegenover Meijer praat Loe de Jong opmerkelijk openhartig over zijn honger naar applaus, de wedijver met zijn begaafde tweelingbroer en zijn verstikkende jaloezie. ,,Ik had een broer die beter was dan ik, die cum laude was gepromoveerd, die beter dacht.” Dus zelfs toen hij al omgekomen was, kon je niet leven met die jaloezie, vraagt Meijer dan. ,,Inderdaad,” biecht De Jong op.

Naarmate de film vordert blijkt hoe na al die jaren de pijn nog schrijnt en hoe gemakkelijk oude wonden openrijten. Sommige verwanten van de filmmaakster wilden dan ook niet meewerken aan de documentaire. Het maken ervan moet voor Simonka de Jong niet altijd eenvoudig zijn geweest, ook omdat Abel halverwege zijn medewerking opzei. Toch zet ze moedig door, net als Daan de Jong. Het levert soms heftige en aangrijpende confrontaties op die laten zien hoe ver en diep de tentakels van de Tweede Wereldoorlog nog altijd reiken.

 

Januari, 2011

UA-37394075-1