Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Ivo van Hove: ‘Ik voel de passie, elke dag weer’

Ook in tijden van crisis blijft Ivo van Hove optimistisch en gedreven. ,,Ik voel de passie, elke dag weer. Aan slecht toneel doen wij niet.” Toneelgroep Amsterdam pakt in haar jubileumjaar uit met een Bergman-tweeluik.

Ivo van Hove is sinds 2001 directeur van de vijfentwintigjarige Toneelgroep Amsterdam, ’s lands meest toonaangevende toneelensemble met groot internationaal aanzien. Het ensemble is gewild in het buitenland, waar het jaarlijks rond de negentig voorstellingen speelt. ,,Overal waar wij komen, worden we op handen gedragen. Enkele weken geleden zaten we nog in New York. Voor duizendvijfhonderd mensen. Dat is Carré. Speelden we drie voorstellingen. Drie maal zes uur Shakespeare (‘Romeinse tragedies’) in het Nederlands. Ovationeel applaus. De week dáárvoor waren we met ‘Opening night’ in Seoel, Zuid-Korea. We hebben een behoorlijk internationaal speelgebied ontwikkeld”, zegt Van Hove, die tot de beste tien theatermakers ter wereld wordt gerekend.

Na het succesvolle ‘Scènes uit een huwelijk’ en ‘Kreten en gefluister’ regisseert Van Hove bij zijn gezelschap opnieuw werk van de Zweedse meester Ingmar Bergman: ‘Na de repetitie’, met Gijs Scholten van Aschat als een charismatische regisseur, en ‘Persona’ met Karina Smulders als jonge verpleegster en Marieke Heebink als gedesillusioneerde actrice. Het zijn twee korte, sublieme stukken over de wereld van het theater. De internationale première was in Luik. ,,Dat komt omdat deze voorstelling voor een groot deel gecoproduceerd wordt door drie Franstalige theaters. Dat is bijzonder. Le Théâtre de la Place in Luik, Théâtres de le Ville de Luxemburg en het Maison de la Culture in Parijs. Drie Franstalige theaters die dit financieel mogelijk maken.”

In Van Hoves enscenering sluiten beide stukken op elkaar aan als de bladen van een schaar, maar ze kunnen ook apart worden gespeeld. ,,Ze verschillen in vorm en stijl sterk van elkaar. ‘Na de repetitie’ is acteurstheater, een haast klassiek toneelstuk. Dat heb ik heel heftig en heel fysiek geënsceneerd. Daar komt de techniek bijna niet aan te pas. Bijna geen muziek. ‘Persona’ is een heel intimistisch drama tussen twee vrouwen. Het is veel visueler. Muziek speelt er een grote rol. De sfeer is belangrijk, het decor groot en verrassend.”

‘Na de repetitie’ gaat over een regisseur in wiens leven alles draait om theater. Hij krijgt een relatie met een jonge actrice. ,,Die regisseur leeft in zijn voorstellingen, hij leeft in die illusie. Niet in de werkelijkheid, want in de werkelijkheid heeft hij alleen maar kapotte relaties achter de rug. Alleen maar chaos. Maar natuurlijk kan hij die chaos niet buiten houden. Die jonge actrice brengt de chaos terug in zijn leven. Het onzedelijke, de passie, de liefde, daar gaat de voorstelling over. In ‘Persona’ daarentegen staat een actrice centraal, die tijdens een opvoering van ‘Elektra’ van Sophokles stopt met acteren. Voor haar staat de betekenis van het theater ter discussie. Ze worstelt met haar moederschap. Ze is bang dat ze te weinig aandacht aan haar zoontje geeft. Die verscheurdheid staat centraal.”

‘Na de repetitie’ is een ode aan de kunst. ‘Persona’ stelt de vraag of theater – of kunst in het algemeen – wel zo belangrijk is. ,,Niet alleen in Nederland maar in heel Europa is de vraag actueel of kunst belangrijk voor de samenleving is. Mijn antwoord is natuurlijk een hartstochtelijk ‘ja’. Voor mij is het van héél groot belang.” Volgens Van Hove houdt theater – kunst – ons een spiegel voor, vertelt het ons universele verhalen die actueel blijven. ,,Bergman is er een meester in om dat in beeld te brengen in heel concrete, herkenbare situaties. In ‘Kreten en gefluister’ gaat het over doodgaan. We weten allemaal dat we dood zullen gaan. We hebben daar nog veel schrik voor. Hoewel, sommige mensen kijken ernaar uit of hebben er geen angst voor. Maar het houdt ons wel bezig. Bij ‘Scènes uit een huwelijk’ gaat het over alle facetten die twee mensen in een relatie kunnen hebben. Een liefdesrelatie is de kleinste vorm van samenleving. Die voorstelling hebben we ook gespeeld in Athene en Parijs. Volgend jaar gaan we naar Londen. En overal maken de voorstellingen hetzelfde los.” Het tweeluik zit ook dicht op de huid van de spelers en de regisseur zelf. ,,Omdat het zo herkenbaar is. Wat is goed, wat is slecht toneel spelen? Waar verlang je naar? Alles over het theater komt langs. Het is het leven zelf.”

Opvallend is dat het Bergman-tweeluik de enige regie is die Van Hove dit seizoen bij zijn gezelschap doet. ,,Dat klopt. Omdat we maar drie nieuwe voorstellingen dit seizoen maken. Dat is een uitzonderlijke situatie, ingegeven door de onzekerheid over de bezuinigingen die zouden komen. Omdat we voor dit jaar niet wisten welke mogelijkheden we zouden hebben. Daarom hebben we alle Shakespeares die we ooit gemaakt hebben, hernomen en hernemen we meer voorstellingen dan normaal.”

De eerste helft, van 1987 tot 2000, van het vijfentwintigjarig bestaan had Gerardjan Rijnders de artistieke leiding over TA. Sinds 2001 is Ivo van Hove (België, 1958) de directeur. Het ensemble, dat van meet af aan spraakmakend was, werd van een vrolijk chaotisch gezelschap een strak gestroomlijnde international die tot de wereldtop behoort. ,,Een fantastische tijd”, kijkt Van Hove terug. ,,We zijn echt een theaterorganisatie geworden. Dat is noodzakelijk, zeker in deze barre tijden waarin de overheid terugtreedt in de cultuur en waarin wij grote bezuinigingen krijgen opgelegd. Wij blijven ervoor vechten om fantastische en onderscheidende producties te maken. We zullen er wel minder maken, maar met dezelfde hoge kwaliteit. Dat staat voor mij voorop. Aan slecht toneel doen wij niet. Falen, ja, dat kan, want als je voor het hoogste gaat, is het mogelijk dat je een keer faalt. Dat is niet erg. Wij hebben de beste mensen, óók wat de techniek betreft. Acteurs willen graag bij het beste gezelschap van het land komen spelen. Het is ons er alles aan gelegen om op alle niveaus het hoge niveau te behouden, om op alle fronten een topgezelschap te blijven.”

Van Hoves voorganger Rijnders ging na dertien jaar weg, mede omdat ‘zolang directeur zijn ook een beetje cynisch maakt’. Heeft hij daar geen last van? ,,Ik ben helemaal niet cynisch. Dat vind ik een van de meest verachtelijke houdingen die je in het leven kunt hebben. Als ik dat zou bespeuren bij mezelf stop ik meteen. Nee, daar heb ik geen enkele seconde last van. Ik voel de passie, elke dag weer. Als je de passie niet meer hebt, heeft het geen zin meer. Ambtenarij in de kunsten? Bestaat niet. Ik bedoel dat niet negatief tegenover ambtenaren, maar een negen-tot-vijf-mentaliteit in het theater kan niet bestaan. Het is met bezieling en passie dat je de dingen moet doen. Je moet dat ook vanuit een visie doen. Ik heb ook helemaal niet het gevoel dat wij in herhaling vallen, integendeel. De beste regisseurs, uit Nederland en het buitenland, staan klaar om de zaal binnen te stormen en met ons samen te werken: Thibaud Delpeut, Susanne Kennedy, Eric de Vroedt, Julie van den Berghe…, maar ook internationale namen als Thomas Ostermeier, Johan Simons en Guy Cassiers. We hebben nog fantastische jaren in het verschiet.”

Van Hoves werklust wordt geroemd. Zo bracht hij in plaats van de gevraagde acht regies over een periode van vier jaar dertien nieuwe theaterproducties. Daarbij deed hij ook talloze gastregies in het buitenland en heeft hij de dagelijkse leiding over een organisatie met ruim twintig acteurs en verder tientallen technici en andere medewerkers. ,,Ik leef voor het theater. Ook omdat ik mij daarin goed kan uitdrukken, over wat ik voel, waarvoor ik angst heb. Zoals andere mensen boeken schrijven of een schilderij maken, kan ik dat in het theater. Het is voor mij een levensnoodzakelijk iets. Ik doe het graag, ook als het tegenzit, ik kan heel gemakkelijk met tegenslagen omgaan. Of slechte kritieken. Dan lees ik iets en denk: ja, hier heeft iemand gelijk. En soms is het onzin wat men schrijft. Dat kan ook.”

 

Voorstelling: ‘Na de repetitie/Persona’ van Ingmar Bergman door Toneelgroep Amsterdam. Regie: Ivo van Hove. Spel: Gijs Scholten van Aschat, Karina Smulders, Marieke Heebink en Frieda Pittoors. www.tga.nl

 

‘Salaris Van Hove

onder de norm’

 

Om de jubilerende Toneelgroep Amsterdam hangt de zoete geur van succes. Toch dreigde het feestje even bedorven te worden. In de Amsterdamse krant Het Parool werden eind 2012 vraagtekens gezet bij Ivo van Hoves salariëring en werd gesuggereerd dat er een angstcultuur bij het gezelschap zou heersen.

,,Ik wil daar geen commentaar opleveren”, is Van Hoves reactie. ,,Dat heb ik toen ook niet gedaan. Daarmee maak ik het alleen nog belangrijker. Ik wil één ding duidelijk zeggen: een week daarop hebben de acteurs los van mij, ik wist van niets, het hele ensemble, van de eerste tot de laatste, een korte reactie naar Het Parool gestuurd, die deze ook heeft gepubliceerd. Daarin schrijven zij dat ze zich totaal niet herkennen in het beeld dat daarin geschetst wordt. Men stond als één man en één vrouw achter hun directeur. Waarmee ik alles gezegd heb.”

De raad van toezicht van TA en ook minister van OCW Jet Bussemaker laten weten dat Van Hoves salaris onder de Balkenendenorm ligt en dat hij voldoet aan de met de door de subsidiegevers gemaakte prestatieafspraken. Zijn gastregies ,,gaan uiteraard in goed overleg”, zegt hij zelf. ,,Alles wat ik buiten TA doe, zorgt voor veel contacten voor het gezelschap. Dat we internationaal zoveel succes hebben is mede daardoor. Daarnaast doe ik, met heel veel plezier, operaregies. Dat heeft me voor de toneelregies veel gebracht omdat ik daarbij veel met muzikaliteit in aanraking kom.”

 

Geheim van theater

in genadeloze foto’s

 

In het Amsterdamse Foam laat huisfotograaf Jan Versweyveld van Toneelgroep Amsterdam niet eerder vertoonde foto’s zien, waarin het geheim van theatermaken genadeloos wordt blootgelegd. De foto’s in de tentoonstelling ‘Inbetweens’ vangen de acteurs in onbewaakte momenten: hoe ze zich voorbereiden, concentreren, hoe de twijfel toeslaat. Uit de beelden is niet of nauwelijks op te maken of het om theater gaat of dat je bij een echte slaapkamer of ondergrondse parkeergarage naar binnenkijkt. Of er sprake is van een echte huwelijkscrisis of dat het ‘maar’ toneel is. Te zien: 25 januari t/m 17 maart 2013. www.foam.nl

 

Ramsey Nasr, Gaite Jansen

en Aus Greidanus jr naar TA

 

Toneelgroep Amsterdam verwelkomt dit en volgend seizoen vijf nieuwe acteurs bij het ensemble: Bart Slegers, Hélène Devos, Aus Greidanus jr, Gaite Jansen en Ramsey Nasr. De laatste is sinds 2008 Dichter des Vaderlands en speelde in de jaren negentig al bij Van Hoves Zuidelijk Toneel in Eindhoven. ,,Het zijn allemaal kwaliteitsacteurs die met hun sterke persoonlijkheid het ensemble nog rijker en gevarieerder maken. Het is voor ons allemaal bij TA een geweldige uitdaging om met hen aan de slag te kunnen gaan”, aldus Van Hove. Tegenover die nieuwkomers neemt TA afscheid van Fedja van Huêt, Barry Atsma en Jacob Derwig.

 

december, 2012

UA-37394075-1