Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Johan Doesburgs ‘Medea’: ‘Iedereen is tot moord in staat’

Een moeder die haar kinderen doodt om haar ontrouwe man een hak te zetten. Daar staat je verstand bij stil. Toch blijft Medea, de hoofdfiguur in de gelijknamige Griekse tragedie van Euripides, al 2500 jaar fascineren. ,,Ze zou bij ons tbs krijgen, maar dat zou haar geen pest kunnen schelen,’’ zegt regisseur Johan Doesburg.

 

Johan Doesburg (1955) regisseerde bij zijn gezelschap Het Nationale Toneel in het theaterseizoen 2008-2009 een grootse, alom geprezen en glashelder ‘Medea’. De theatermaker is een flamboyante verschijning, een gedreven en bevlogen man die zich sinds jaar en dag weet te onderscheiden met spraakmakende en gedenkwaardige producties als ‘Het vuil, de stad en de dood’ van Fassbinder, ‘Decadence’ van Berkoff, ‘Soekarno’ van Blokker, ‘Mystiek lichaam’ van Kellendonk, ‘Ivanov’ van Tsjechov, ‘Elementaire deeltjes’ naar Houellebecq en ‘Strange interlude’ van O’Neill. Allemaal gemaakt bij zijn gezelschap Het Nationale Toneel in Den Haag.

Voor een ambitieuze vrije geest van zijn kaliber blijkt hij opvallend honkvast te zijn. ,,Omdat ik me zo verbonden voel met deze stad’’, zegt hij in zijn kantoortje vlak voor de repetitie. ,,Dat is een burgerlijk trekje in mij. Het is een abstractie die ik mijn broer niet uit kan uitleggen. Ook hij is een Hagenaar, maar woont met veel meer plezier in Groningen.’’

Is het een vorm van chauvinisme? ,,Ik heb iets met deze stad. Den Haag is een prachtstad. Ik heb vijf jaar in Amsterdam gestudeerd, in de grachtencirkel. Amsterdam is van oudsher de melting pot van Nederland. Den Haag is grimmiger, het is een stad met grote tegenstellingen. Er wonen heel veel migranten. De majesteit woont hier vlakbij. Je hebt de armste wijken naast de rijkste wijken. In Den Haag hoef je maar de hoek om te slaan en je zit in een heel andere wijk.’’

 

‘Het is inspirerend dat hier je

hier honderddertig talen hoort’

 

,,Ik woon aan een grachtje, dat klinkt heel chic. Maar het is aan de rand van de Schilderswijk, nabij Hollands Spoor. Het is inspirerend dat daar honderddertig talen worden gesproken, waaronder Nederlands. Toen ik dertig jaar geleden in de buurt kwam wonen was dat nog niet zo. Ik heb weinig last van de meerkleurigheid. Wat ik wel waarneem is dat er onderling tussen de etnische bevolkingsgroepen onderhuidse conflicten spelen. Het woonachtig zijn in een ‘Vogelaarwijk’, weerhoudt mij er overigens niet van om op loopafstand in de Koninklijke Schouwburg elitair aan toneel te doen.’’

Wat is er mis met elitair? ,,Muziek, beeldende kunst, dans – dat zijn disciplines waarbij de drempels gemakkelijker zijn te slechten. De taligheid van toneel maakt het moeilijker. Je kunt Shakespeare in 20 minuten spelen. Dát ga ik dus niet doen. Niettemin hebben we in 2007 bij de opening van het Nationale Toneel Gebouw met ‘Hollandse Spoor’ bewust een toneelfeestje gebouwd. Ik zeg niet dat het de meest briljante voorstelling is die ik heb gemaakt. Het gaf wel een sfeerbeeld van welke types je op een Hollands Spoor tegenkomt. De pers was gematigd enthousiast. In Den Haag waren ze lááiend enthousiast. We hadden ‘m nóg kunnen spelen.’’

Tot verbazing van het gezelschap trok die productie 2200 Hagenaars, die nog niet eerder een voorstelling van Het Nationale Toneel hadden bezocht. ,,Het is altijd leuk wanneer je een ander publiek aanboort zonder door de knieën te gaan. Maar we gaan niet op de toer van de Van den Endemusicals of een dijenkletser. Die bestaan al en het publiek weet er de weg naar te vinden.’’

 

‘Toen ik ‘Hamlet’ regisseerde

kwam Medea bij me wonen.’

 

Euripides’ werk mag vergeleken met andere Griekse tragedieschrijvers uitblinken in helderheid en natuurlijkheid, gemakkelijk is ‘Medea’ niet. ,,Het is hartstikke elitair! Toen ik ‘Hamlet’ (in 1998) regisseerde kwam Medea bij me wonen. Het is een late behoefte van me.’’

Euripides’ verhaal begint waar de mythe ophoudt, waarin koningsdochter Medea haar familie en vaderland verraadt om prins Jason aan het Gulden Vlies te helpen. In de tragedie is Medea, die alles heeft opgegeven voor haar geliefde, een eenzame en ontheemde vrouw die zichzelf verliest in een vreemde cultuur. Ze wordt gedumpt door Jason, waarop zij hun kinderen offert. Waarom blijft dit ‘relatiedrama’ ons fascineren? ,,Ja, wat moet ik met een vrouw die haar kinderen vermoordt? Geef me een prettige avond. Laat me lachen. Waarom moet het weer duisternis en somberheid troef zijn? En waarom wordt dat verhaal toch met enige regelmaat verteld? Er zijn er nu zelfs drie, een kleintje en twee serieuze, totaal verschillende ensceneringen. Theatermaakster Ola Mafaalani gaat er heel anders mee om dan ik, postmoderner.’’

Hoe actueel is Medea nog? ,,Volgens mij zit bij grote stukken als ‘Hamlet’, ‘Faust’ en ‘Medea’ de actualiteit in het hoofd van de toeschouwer. De afstand in de tijd biedt de mogelijkheid om dingen universeel te maken.’’

De samenleving van toen is inderdaad niet te vergelijken met die van nu. Maar mensen zijn toch niet wezenlijk veranderd? ,,Universele motieven als woede, wraakzucht, jaloezie, afgunst, liefde. Nee, niets veranderd. De kranten staan er vol van. Medea is een vrouw van koninklijken huize uit een vreemd land. Ze is een banneling uit een andere cultuur. In het stuk wordt geredeneerd vanuit het Athene dat toen het culturele centrum van Europa was. Geredeneerd vanuit de Grieken is Kolchis, waar Medea vandaan komt, daarbij vergeleken rimboe, achterlijk. Medea is geen lieverdje. Zonder Medea was er geen Jason geweest. Die twee zijn afhankelijk van elkaar. Zij is gelijkwaardig aan hem. Jason is getrouwd met een Medea, niet met een nobody.’’

 

 

‘Je wilt van me af? Goed, maar

dan ben ik tot alles in staat’

 

Medea’ gaat volgens Doesburg niet over kindermoord. ,,Het gaat over het ultieme gevecht tussen twee personen. Vanuit Medea gedacht: als de liefde wordt doorbroken zijn ook de producten die onze liefde heeft voortgebracht aan erosie onderhevig. Je wilt van me af? Goed, maar dan ben ik tot alles in staat, maar dan ook echt tot alles.’’

Uit wrok? ,,Wraak zit erin, ja, maar dat is het is niet alleen. In haar context heeft Medea gelijk. De argumenten van zo’n type als Jason, die met een ander meisje trouwt, zijn vals. Hij komt er mee weg, ook anno nu. Vrouwen beginnen in de westerse wereld op hun vijftigste niet met een tweede leg, dat zijn de mannen.’’

,,Als Medea haar kinderen doodt, en er sprake is van een soort geestelijke vernauwing, vermoordt ze ook zichzelf. Je ziet haar stapje voor stapje radicaliseren. In mijn optiek is zij een fundamentaliste. Ze zou bij ons een tbs kunnen krijgen, maar dat zou haar geen pest kunnen schelen. Ze zou zich ophangen in haar cel.’’

,,Als je er met de ogen van onze relativerende westerse samenleving naar kijkt, zou je zeggen: kom op, zeg, dat had toch anders opgelost kunnen worden? Met een goed gesprek, een dikke alimentatie, een beetje smeren? Maar er valt met haar dus niet te praten en te smeren. Je hebt oorlog. Het gaat hier over macht, over een vrouw die met gelijkwaardige wapens strijdt.’’

 

‘Zodra er kinderen aan te pas komen,

is er een probleem, dan ben ik een moralist.’

 

,,Tot de dood ons scheidt, zeggen we hier, en dan is het na drie jaar afgelopen. Dat moet je dus niet al te serieus nemen. 45 procent van de huwelijken sneuvelt. De basishouding is hier: als het niet meer leuk is taai ik af. Ik zeg niet dat de houding van onze ouders die traditioneler of wurgender was, automatisch beter was. Maar men probeerde ook in mindere tijden het schip drijvende te houden. Je ziet nu het omgekeerde. De doorgeschoten liberale kant. Van och, we zien wel waar het schip strandt. Niks mis mee als het twee volwassenen betreft, maar zodra er kinderen aan te pas komen, heb je een probleem en dan ben ik een moralist.’’

,,Als je gelijkwaardigheid tussen man en vrouw nastreeft, moet je de samenleving daar ook op inrichten. Als een vrouw vanuit die ongelijkwaardigheid, in het verleden maar ook nu, in een situatie terechtkomt van woede en onmacht, en daardoor negatieve energie ontwikkelt, snap ik dat. Uit ‘Moordouders; Kinderdoding in Nederland’ (2007) van A.J.Verheugt blijkt trouwens dat de afgelopen twintig jaar de meeste Medea’s mannen zijn. Twee derde man, een derde vrouw. Als iemand in zijn eentje opgesloten zit met een probleem, kan moord een uitweg zijn. Het probleem wordt er niet mee opgelost, dat zit in die persoon zelf.’’

 

‘De omstandigheden maken de mens.’

 

Doesburg huldigt het standpunt dat ’iedereen tot moord in staat is’. ,,Verplaats je naar het voormalige Joegoslavië. Je bent een kind van vijftien en maakt mee dat je vader moet toekijken hoe je moeder wordt verkracht of je staat erbij als je vader wordt afgeslacht. Dan kunnen er een aantal dingen karakterologisch hopeloos fout gaan. De omstandigheden maken iemand. Dat is wat er gebeurt in ‘Medea’. Als je in een vreemd land bent met andere waarden en normen en er doet zich vervolgens intern een conflict voor, is de kans dat de bom barst tien keer groter dan bij mensen die autochtoon zijn, die een groter referentiekader hebben.’’

Het vergt groot acteertalent om ‘Medea’ op het toneel te zetten. ,,Ja. De kinderen van Ariane (Schluter) hebben de leeftijd van die van Medea. Het kost dan ontzettend veel moeite om deze duisternis te betreden.’’

Hoe gaat de voorstelling eruitzien? ,,Ik ga het stuk niet moderniseren. De context is onbestemd, abstract. ‘Medea’ is groter dan groot, het is literatuur, het is opera. Bij opera accepteren we dat iemand tien minuten doodgaat. Toneel heeft ook iets onnatuurlijks, niemand verwacht de werkelijkheid op het toneel aan te treffen. Je begint met een conflict en eindigt met dood en verderf. Met twee mensen die elkaar kapot hebben gemaakt. Het biedt geen oplossing, geen heldere moraal. Je ziet op het eind twee schuldigen en twee slachtoffers. Je hebt geen winnaar en geen verliezer.’’

 

Voorstelling ‘Medea’ van Euripides door Het Nationale Toneel. Vertaling: Gerard Koolschijn. Regie: Johan Doesburg. Met Ariane Schluter (Medea), Peter Blok (Jason), Wim van der Grijn, Mirjam Stolwijk, Bien De Moor, Vincent Linthorst, Peter Bolhuis, Esther Scheldwacht, Rosa Mee en Freek den Hartogh. 

www.hetnationaletoneel.nl

Oktober, 2008

UA-37394075-1