Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Jos van Dijk: ‘Bij Tsjechov knokt de mens op een herkenbare manier’

Weinig (toneel)schrijvers tonen zoveel compassie met hun naar liefde en geluk hunkerende ‘helden’ als Tsjechov. En tegelijkertijd laten weinigen ze zo onbarmhartig met lege handen staan. Van zijn toneelstukken illustreert ‘Drie zusters’ dit misschien nog het beste, een ‘tragedie in vier bedrijven’ over de onvrede en onmacht van de moderne mens, met daarin de beroemde verzuchting ‘We gaan naar Moskou!’ zonder dat de gezusters ook maar een stap ondernemen om hun dromen in vervulling te laten gaan.

 

Studio Noord-Holland, waar amateurs onder professionele leiding theaterproducties maken, waagt zich na een gedenkwaardige uitvoering van Shakespeares ‘King Lear’ en ‘Macbeth’ en Pinters ‘De thuiskomst’ nu aan Tsjechovs klassieker ‘Drie zusters’. Onder regie van artistiek leider Jos van Dijk gaat de voorstelling in het Scagon-theater te Schagen in première. Daarna is ‘Drie zusters’ in velerlei (kleinere) theaters in en buiten de provincie te zien.

 

TSJECHOV IS MODERN’

Voor het gezelschap betekent de opvoering van een stuk van de Russische (toneel)schrijver Anton Tsjechov (1860-1904) een ‘soort tussenstation’. Aanvankelijk zocht de groep naar een stuk van een Engelse toneelschrijver, dat mooi aansloot bij Shakespeare en Pinter. Jos van Dijk:

 

,,We konden echter geen enkel stuk vinden waar we enthousiast over waren. En omdat we op zoek waren naar een positieve en geen negatieve uitdaging, ontstond het idee om buiten de grenzen van het Engelstalige repertoire te kijken.”

 

De keuze viel op Tsjechov, een groot verhalenschrijver (hij schreef bijna vijfhonderd kleine en grotere verhalen) maar een nog groter dramatisch talent. Hij schreef een dozijn eenakters en avondvullende toneelstukken. De vijf klassieken ‘Ivanov’, ‘De meeuw’, ‘Oom Wanja’, ‘Drie zusters’ en ‘De kersentuin’ hebben de Rus een onvervangbare plaats op het wereldrepertoire bezorgd.

 

Jos van Dijk: ,,Tsjechov is modern omdat hij de worsteling van de hedendaagse mens laat zien. Hoe maak je iets van het leven? Door je in het leven of op je werk te storten? Wanneer betekent het fundamenteel iets voor je? Bij Tsjechov zie je de personages knokken op een herkenbare manier. Bij Pinter zijn ze al getekend door de samenleving, hij richt zich veel meer op het gedrag van de mens. Dat doet Tsjechov niet. Hij laat de mensen zien, even onhandig en gepassioneerd, maar hij levert geen commentaar.”

 

EEN WELHAAST FILMISCHE AANPAK

 

Tsjechov is met zijn welhaast filmische aanpak van grote invloed geweest op de theatervernieuwing van deze eeuw.

 

,,Tsjechov is ook absoluut niet traag. Maar hij neemt wel de tijd voor zijn personages. Dat moet toneel ook doen, stil staan bij iets waar je anders niet stil bij staat. Tsjechov blijft ook heel dicht bij huis. Tsjechov vertelt de grote verhalen van het dagelijks leven. Voor hem was er ook maar één kunst, dat is de kunst om te leven. In zijn stukken is het ene moment dan ook komisch, het volgende tragisch. Hij is de auteur van het miniatuur. Shakespeare daarentegen vertelt de grote verhalen van de koningen, dat van de veldslagen. Die is heel beschouwend. Hij is de auteur van het grote gebaar, hij vertelt over de grote wereld die in zijn personages zit samengebald. De personages bij Shakespeare zijn niet bezig met ‘hoe word ik gelukkig’. Die van Tsjechov wel. Hoe maak ik iets van mijn leven? Ze willen daar op een zinvolle manier iets mee doen, maar stuk voor stuk hebben ze met de eigen onhandigheid te maken.”

 

Voor een theatermaker zijn ‘mensen die willen huilen niet interessant’. ,,Maar bij mensen die niet willen huilen en bij wie je dat toch ziet, raak ik geïntrigeerd,” zegt Van Dijk.

 

WONDERSCHOON STUK

Waarom is gekozen voor ‘Drie zusters’ (1901), een stuk dat vorig theaterseizoen bij voorbeeld nog zo wonderschoon werd gespeeld door de Amsterdamse theatergroep De Trust? Van Dijk: ,,Hij drong zich nu eigenlijk als vanzelf op. ‘Drie zusters’ wilde ik altijd al een keer doen. Je bouwt ook je eigen voorstelling op, ik wilde het ook brengen met mensen die er ook volmondig ‘ja’ tegen zeggen, die het ook als een uitdaging zien.”

De ‘Drie zusters’ Olga, Masja en Irina verlangen naar een groots, meeslepend leven in Moskou zonder ook maar iets te ondernemen om dat ideaal in vervulling te laten gaan. Verveeld en teleurgesteld praten deze drie lastige, even onuitstaanbare als fascinerende dames op hun landgoed in de provincie over hun passies, zin en onzin van het bestaan, met al hun hebbelijkheden en onhebbelijkheden. Ze zijn karakteristiek voor Tsjechovs toneelpersonages die hun illusies zien vervluchtigen. Ze verwensen de toestand waarin ze zijn verstrikt geraakt zonder dat ze de geestkracht hebben eraan te ontsnappen.

 

Jos van Dijk: ,,Wat Tsjechov ook laat zien is hoe onhandig de mens is in de essentiële dingen van het leven. Een geraffineerd minnaar is niet interessant, wel iemand die niet weet hoe dit te doen. Tsjechov is een groot mensenkenner. Hij leerde het leven dankzij zijn artsenpraktijk van alle kanten kennen. Hij bleef ook letterlijk dicht bij huis, want er duikt in zijn stukken altijd wel een dokter op en een zuster die geïnspireerd is op zijn eigen zus Masja.”

 

JE MOET DE SPELERS BIJNA KUNNEN RUIKEN’

Shakespeare kun je groot én klein spelen, in de grote en kleine zaal. Tsjechov komt veelal beter tot zijn recht in de kleine(re) zaal.

 

,,We zitten tegenwoordig door de tv dicht op het beeld, theater moet ook zo’n ervaring zijn. Als je vijf spelers hebt, is het publiek de zesde. Toneel is bijna een fysieke ervaring. Dat is het leuke van een klein theater, de intimiteit, dat je de spelers bijna kunt ruiken.”

 

December, 2001

UA-37394075-1