Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Jung Chang: ‘De keizerin was een verbazingwekkende vrouw’

In China zijn haar boeken nog steeds verboden. In het westen is Jung Chang een gevierd schrijfster van wie onlangs ‘De keizerin’ verscheen. ,,Cixi was een bijzondere vrouw, een verbazingwekkende staatsvrouw, maar geen heilige.’’

 

JUNG CHANG REHABILITEERT CHINESE HEERSERES CIXI

 

Na haar spraakmakende boeken ‘Wilde zwanen’ (1991) en ‘Mao, het onbekende verhaal’ (2005), vestigt de Chinees-Britse schrijfster Jung Chang nu de aandacht op zich met ‘De keizerin’, over de zowel bewierookte als verguisde Chinese keizerin-regentes Cixi (1836-1908) uit de Qing-dynastie. Hiermee strijkt ze opnieuw de gevestigde orde in haar vaderland tegen de haren. En daar was ze al een controversiële schrijfster.

 

,,Mijn boeken zijn in China verboden, ik sta op de zwarte lijst. Ik kan wel naar China reizen maar onder strikte voorwaarden. Ik word ernstig beknot in mijn vrijheid. Ik mag niet met de pers praten, geen grote bijeenkomsten bijwonen, geen politieke activiteiten ondernemen. Ik mag wel mijn moeder bezoeken, die is intussen dik in de negentig, vorig jaar was ik voor het laatst bij haar. Het is uiteraard heel deprimerend dat mijn boeken er verboden zijn en dat de pers gemuilkorfd is,’’ zegt ze met zachte stem.

 

EEN VERTALING IN HET CHINEES

 

Jung Chang was kort in Amsterdam om haar boek te promoten dat eind vorig jaar eerst in de Angelsaksische landen verscheen. Kort na het gesprek vliegt ze alweer terug naar Londen om thuis in alle rust te kunnen werken aan haar Chinese vertaling van ‘De keizerin’. Ze glimlacht: ,,De meeste schrijvers slaken een zucht van verlichting als hun boek klaar is, maar voor mij is het slechts het begin van een ander groot project. De vertaling in het Chinees is een hele klus, niet alleen vanwege de karakters, ook door alle voetnoten. Maar ik heb er zelf om gevraagd, dus ik moet niet klagen.’’

 

Jung Chang kreeg als eerste niet-Chinese historica toegang tot de historische archieven in Beijing, waardoor ze zich uitvoerig heeft kunnen documenteren. ,,Zes jaar lang heb ik aan mijn boek gewerkt. Het boek was dankzij de vele documenten die ik tot mijn beschikking had een stuk gemakkelijker om te schrijven dan mijn vorige, over Mao. Daar hebben mijn man en ik twaalf jaar aan gewerkt. In het geval van Mao was de informatie veel moeilijker te verkrijgen. Dat ligt allemaal nog heel gevoelig.’’

 

Jung Chang (1952) is een tengere, zelfbewuste vrouw met een energieke, nog jeugdige uitstraling. Ze vestigde zich in 1978 in Londen en verwierf dankzij ‘Wilde zwanen’ wereldfaam. Als tiener ondernam zij ooit een pelgrimstocht vol ontberingen naar Beijing om Mao te zien. Toen ze daarbij alleen een glimp van zijn rug opving, wilde ze liefst dood. In ‘Mao, het onbekende verhaal’, dat ze samen met haar echtgenoot en historicus Jon Halliday schreef, schilderde ze de eens zo bewonderde Grote Roerganger af als een despoot voor wie een mensenleven niets waard was.

 

PALEISINTRIGES EN ACHTERKAMERTJESPOLITIEK

 

Onlangs verscheen ‘De keizerin’, de Nederlandse vertaling van ‘Empress Dowager Cixi, the concubine who launched modern China’. Een boek over de ambitieuze en sluwe Cixi, die dankzij haar keizerszoon ontsnapte uit de afgesloten wereld van concubines en eunuchen om vanachter een zijden scherm bij de troon het rijk te besturen. Jung Chang beschrijft met een scherp oog voor detail en met een verfijnde pen paleisintriges en achterkamertjespolitiek en roept een helder beeld op van China en de keizerlijke residentie in De Verboden Stad aan het eind van de negentiende eeuw.

 

Volgens Jung Chang was het de hoogste tijd voor een grondige rehabilitatie van Cixi. In de westerse wereld was de keizerin-weduwe tot voor kort vrijwel onbekend, maar in China is ze legendarisch, bemind bij het gewone volk, verguisd door de elite, die haar reputatie als meedogenloze, conservatieve heerseres en sadistische nymfomane liefst aandikt. Volgens Jung Chang zijn niet de communistische leiders Mao Zedong en Deng Xiaoping, maar is Cixi een sleutelfiguur en dé grondlegger van het hedendaagse moderne China. ,,Zij was degene die het gesloten China in de negentiende eeuw openstelde voor de modernisering. De stoommachine, spoorwegen en elektriciteit, telefoon, stromend water, trams en auto’s, die zijn in haar tijd geïntroduceerd in China.’’

 

‘CIXI WILDE CHINA VERANDEREN IN EEN CONSTITUTIONELE MONARCHIE’

 

Cixi was haar tijd ver vooruit, zegt de auteur. ,,Zij was van plan om de positie van vrouwen te verbeteren. Ze was ook van plan om China te veranderen in een constitutionele monarchie. Zij wilde met de invoering van kiesrecht de gewone man een stem geven. Ze was al bezig om dit in de praktijk te brengen, maar ze stierf voordat deze ambities gestalte konden krijgen. Ze probeerde in China in gang te zetten wat meer dan honderd jaar later nog steeds niet in gang is gezet. De pers was in haar tijd ook aanzienlijk vrijer dan die in het huidige China.’’

 

Volgens haar hadden eerst de nationalisten en daarna de communisten er alle belang bij om haar rol te bagatelliseren dan wel te ondermijnen. ,,Door haar rol en prestaties te verzwijgen en deze zelf op te eisen konden ze zichzelf groter maken. En zichzelf profileren als degenen die het land hadden gered uit de puinhoop die zij er zelf van gemaakt hadden.’’

 

‘ZE WAS EEN BIJZONDERE VROUW, MAAR GEEN HEILIGE’

 

Net zo min als in haar boek maakt Jung Chang tijdens het gesprek een geheim van haar grote fascinatie en bewondering voor de vrouw die het van concubine tot keizerin bracht.

 

,,Ze was waarlijk een bijzondere vrouw. Een groot mens, een verbazingwekkende staatsvrouw, maar ze was geen heilige. Ze kon meedogenloos en harteloos zijn, zoals ten tijde van militaire veldtochten. Maar ze was geen despoot zoals haar voorgangers en haar opvolgers. Ze maakte fouten, grote fouten, ze was ook zeker geen democraat. Maar ze had een geweten en reflecteerde ook op haar fouten. Ze verontschuldigde zich voor grote fouten. Dat deed Mao niet. Onder Mao’s bewind vielen miljoenen slachtoffers (naar schatting minimaal meer dan zeventig miljoen doden, red.). Het aantal slachtoffers dat onder het bewind van Cixi viel, valt daarbij volstrekt in het niet.’’

 

Hoe wordt in het huidige China tegen haar aangekeken? Is haar naam gezuiverd?

 

,,Dat gebeurt maar mondjesmaat. De propagandamachine werkt nog altijd in haar nadeel, maar sinds de enorme hoeveelheid documentatie beschikbaar is, komt er een kentering op gang. Ik heb een achterneef van de keizerin ontmoet. Pas sinds tien jaar durft hij te zeggen dat hij familie is. Nu kan hij op tv gewoon over haar vertellen.’’

 

In China is er veel veranderd sinds uw vertrek. Verrast het u, dat China nu de op een na grootste economische macht ter wereld is?

 

,,Nee, absoluut niet. Kort na Mao’s dood, bijna veertig jaar geleden, veranderde er al meteen heel veel en die veranderingen zijn sindsdien alleen maar sneller gegaan. Dus ik ben niet verrast. Ik hoop wel dat er ook op andere gebieden iets zal veranderen. Ik ben een schrijver en ik zou, zoals u kunt begrijpen, graag zien dat mijn boeken er eindelijk kunnen worden gelezen.’’

 

In China gaat het bewind van de Communistische Partij samen met een op Chinese leest geschoeid kapitalistisch systeem. Hoe zijn die twee met elkaar te rijmen?

 

,,Dat is mogelijk omdat de Communistische Partij niet echt gelooft in het communisme. Ze gelooft in de partij, in dictatorschap én ze gelooft in het monopolie van het kapitalisme. De Partij gelooft in het kapitalisme zolang zij er profijt van heeft.’’

 

‘ZOLANG HET GOED GAAT, KAN DE PARTIJ HAAR MACHT BEHOUDEN’

 

Denkt u dat deze staatsvorm zich nog lang kan handhaven?

,,Ja, ik vrees nog voor een heel lange tijd. Zolang de leefomstandigheden van de gewone mensen verbeteren, kunnen ze hun macht consolideren. Het is zeker voor de Chinese middenklasse, een groep die steeds groter wordt, geweldig dat deze nu naar het buitenland kan reizen. Daarom is China overal ter wereld actief, daarom wil het overal nieuwe bronnen aanboren en zich verder ontwikkelen om de behoeften van het volk te kunnen bevredigen. En zolang dat lukt, zal de partij haar macht kunnen behouden en kan zij tegelijk repressie blijven uitoefenen.’’

 

In haar bestseller ‘Wilde zwanen’ beschrijft Jung Chang een eeuw Chinese geschiedenis aan de hand van haar eigen leven en dat van haar grootmoeder en moeder. Het boek, dat een huiveringwekkende kijk in de hel biedt, werd wereldwijd een bestseller, alleen al in Nederland werden er 600.000 exemplaren van verkocht. Met het boek kwam indertijd haar droom uit.

 

‘ZELFS IETS VOOR MEZELF SCHRIJVEN WAS GEVAARLIJK’

 

,,Ik wilde altijd al schrijver worden’’, zegt ze. ,,Tijdens de Culturele Revolutie was het gevaarlijk om iets op papier te zetten. Alles kon tegen je gebruikt worden. Zelfs iets voor mezelf schrijven was gevaarlijk. Ik durfde niet eens tegen mezelf te zeggen dat ik een schrijver wilde worden omdat alle schrijvers toen werden vervolgd. Toen mijn ouders in de gevangenis zaten, schreef ik mijn eerste echte gedicht. Met elkaar strijdende facties van de Rode Garde vielen ons huis binnen. Ik verscheurde mijn gedicht en rende naar de wc om het weg te spoelen. Toen besefte ik dat er iets grondig mis was.’’

 

Eenmaal in Londen duurde het nog enige tijd voor de schrijfster in haar daadwerkelijk ontwaakte. ,,Ook in Londen kon ik eerst niet schrijven omdat ik te veel onder de indruk was van de nieuwe wereld. Mijn moeder kwam toen over en vertelde me de verhalen over haar leven, verhalen die ik opnam en later uitwerkte. Zij sprak toen mijn onuitgesproken droom aan en hielp mij indirect om mijn droom waar te maken.’’

 

‘DANKZIJ ‘WILDE ZWANEN’ DOE IK WAT IK WIL DOEN’

 

Heeft ‘Wilde zwanen’ uw leven sterk veranderd?

,,Jazeker, heel erg. In de eerste plaats werd ik schrijver. Ik doe nu de dingen die ik altijd al had willen doen. Ik ben een gezegend mens. Niet veel mensen hebben de luxe om te kunnen doen wat ze graag zouden willen. Of hun beroep maken van wat ze graag doen. Ik heb een goed leven, dankzij ‘Wilde zwanen’. Daarom konden mijn echtgenoot en ik de volgende twaalf jaar werken aan ons boek over Mao. We hoefden niets anders te doen. Ik hoef me geen financiële zorgen te maken. Dat is een grote luxe. Dat is een groot privilege.’’

 

Wilde zwanen’ en ook ‘Mao, het onbekende verhaal’ openden de ogen van veel westerse lezers. Voor Jung Chang slaan haar boeken een brug tussen China en de westerse wereld.

,,Westerse mensen, de gemiddelde lezers, weten niet zo veel over China, tenzij ze specialist zijn. Een heleboel dingen heb ik ter discussie gesteld en ik vind het heerlijk om de Chinese geschiedenis in het westen te introduceren. Ik ben dankbaar dat ik China kan laten zien zonder propagandistische motieven.’’

 

‘DE PARTIJ HEEFT ALLE BELANG BIJ MAO’S MYTHE’

 

Mao wordt ondanks alles wat hij heeft misdaan door veel Chinezen nog beschouwd als een groot staatsman. Hoe kan dat?

,,Dat is mogelijk omdat Mao’s partij nog steeds de macht heeft. De Partij wil vasthouden aan Mao’s mythe omdat zij bang is dat als zij Mao afvalt haar eigen macht en privileges in gevaar komen.’’

U woont al jarenlang in Engeland. Voelt u zich nu een Chinese of intussen een Britse?

,,Daar sta ik nooit bij stil. Dat betekent dus dat ik er geen problemen mee heb. Ik ben een Chinese, ik houd van Londen, ik houd van Groot-Brittannië. Ik ben daar erg gelukkig. Ik beschouw Londen als mijn thuis. Maar tegelijk ben ik diep geworteld in China en voel ik me diep verbonden met de mensen daar. Laat ik het zo zeggen: ik ben en denk universeel.’’

 

Jung Chang: ‘De keizerin’ (‘The Empress Dowager Cixi: The Concubine Who Launched Modern China’), vertaald door Bart Gravendaal en Maarten van der Werf, 543 blz, € 24,95, e-boek € 14,99. Uitgeverij Boekerij.

 

Januari 2014

 

Een verkorte versie van het interview verscheen in kranten van De Persdienst, een samenwerkingsverband van provinciale kranten.

 

 

UA-37394075-1