Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Leon de Winter: ‘Ik ben somber, heel somber’

Na zes jaar stilte is er weer een roman van de – internationale – bestsellerauteur Leon de Winter (1954). ‘Het recht op terugkeer’ (2008) is een zwarte, indringende toekomstroman waarin het beloofde land langzaam verschrompelt. ,,Ik geloof niet dat er een oplossing is.’’

 

Israël is, mede door zijn joodse achtergrond, al jaren een fascinatie, zo niet obsessie van Leon de Winter. In veel van zijn boeken, columns en artikelen keert het thema terug, maar niet eerder zo nadrukkelijk zwart en somber als in ‘Het recht op terugkeer’. In het toekomstbeeld dat hij schetst is Israël – het is 2024 – verschrompeld tot een stadsstaat, een zwaarbeveiligde vesting.

De sfeer is naargeestig, sinister. Het wakend oog van de staat is haast Orwelliaans. Tel Aviv is grauw, lelijk, bijna een dodenstad. De Winter beschrijft dat heel sec en kaal. Steeds meer burgers keren het beloofde land de rug toe. ,,Alleen de criminelen en de hopelozen zijn gebleven, want zij hebben geen keus. En de avonturiers natuurlijk, die wel eens willen meemaken hoe alles aan zijn eind komt’’, zegt Leon de Winter in zijn huis in Bloemendaal, waar de gevierde romancier voor en tijdens het interview al ijsberend het ene na het andere telefoontje over zijn nieuwe boek beantwoordt.

Maar ook bij de achterblijvers verdampt het geloof in de toekomst.

,,Zo verandert het hoofd van de binnenlandse veiligheidsdienst van iemand die gelooft in onderhandelingen in een cynische realist. Hij wil de tegenstander voorgoed ontwapenen en als het moet om zeep helpen. Hij gelooft ook niet echt meer in de zaak, hij blijft meer uit perverse fascinatie, van: redden we dit nog of gaan we met zijn allen ten onder?’’

 

‘Zo is de hel, wij hebben verloren. Gekken hebben gewonnen.’

 

Een van de personages vat de toestand bondig samen. Hij zegt: ‘Zo is de hel, wij hebben verloren. Gekken hebben gewonnen.’ Is het niet een erg zwarte visie die hij schetst? ,,Ja, maar ik ben ook heel somber’’, zegt De Winter. ,,Ik geloof niet dat er een oplossing is. Alles ketst af op de bittere oude werkelijkheid van het Midden-Oosten. Daar hebben we te maken met problemen en conflicten die kennelijk op geen enkele andere manier op te lossen zijn dan via geweld en de verschrikkelijke oerwet dat de sterkste wint. Duizenden jaren lang ging dat zo. Het is de manier waarop Poetin en de Chinezen nog steeds opereren, en zoals veel heersers in het Midden-Oosten dat doen. Wij, de westerse wereld, zijn daar na de verschrikkingen van de vorige eeuw heel anders over gaan denken.’’

,,In het geval van Israël werd het land zowel in de oorlog van 1956 als die van 1967 teruggefloten toen het heel ver ging. In de Jom Kippoer-oorlog in 1973 gebeurde dat opnieuw toen Sharon met zijn tankdivisie al in de buitenwijken van Caïro stond, maar werd teruggefloten om de status quo te handhaven, wat op zich geen onzinnige gedachte is. Maar hoe dan verder? Weer een conferentie. Daarna volgen er aanslagen en daarop vergeldingsacties. Dat gaat zo eindeloos door, totdat een van de partijen of heel moe is geworden of zo sterk dat zij zich niet laat tegenhouden door onze humane overwegingen en er op mept tot de tegenstander is weggevaagd.’’

De hoofdpersoon van ‘Het recht op terugkeer’ is historicus Bram Mannheim, ,,een van mijn minst onaangename romanfiguren’’. In 2024 verzorgt hij in een desolaat Israël zijn stokoude, dementerende vader, de Nobelprijswinnaar Hartog Mannheim. Twintig jaar eerder is er nog geen vuiltje aan de lucht. Hij is gelukkig getrouwd en heeft een zoon in wie hij meer van zijn vader dan van zichzelf herkent. ,,Dat zie je vaker gebeuren, hoe karaktertrekken een generatie overspringen. Zo laat ik Bennie eten zoals Hartog eet. Dat heb ik ook waargenomen bij mijn zoon en de vader van mijn vrouw, de schrijver G.L. Durlacher, die als kind in Auschwitz heeft gezeten. Hij was ook zo’n boze, gulzige eter, omdat hij zo’n verschrikkelijke honger heeft gekend. Maar mijn zoon doet dat ook, die eet precies als zijn grootvader, verslinden is het. Een oude drift komt boven als er een bord met voedsel verschijnt. Dat kan niet alleen aan het concentratiekamp liggen, het is genetisch bepaald.’’

Mannheims wereld stort in als zijn zoon spoorloos verdwijnt. Zijn verdriet en schuldgevoel drijven hem tot waanzin, zijn huwelijk strandt, zijn loopbaan stokt. ,,Hij raakt alles kwijt. Hij is er later van overtuigd dat zijn kind door een pedofiel is vermoord.’’ Terug in Tel Aviv zit hij als vrijwilliger op een ambulance en runt mede een bureau dat verdwenen kinderen opspoort. ,,Hij houdt zich bezig met het verdriet van anderen. Zolang het maar niet over hemzelf gaat. En hij blijft omdat hij zich verbonden voelt met het stervende land zoals hij zich verbonden voelt met zijn langzaam stervende vader.’’ Na een relatief rustige periode werpt een aanslag door een zelfmoordterrorist hem wreed terug in het verleden en ontdekt hij dat het met zijn zoon heel anders zit.

De Winter kwam op het idee voor zijn boek tijdens het werken aan zijn vorige roman ‘God’s gym’ (2002). Surfend op het internet stuitte hij op de mammelukken. ,,Dat is een islamitische strijderskaste, die bestond uit jonge mannen die gekidnapt, verkocht of soms waren meegegeven. Het begon met christelijke jongetjes die uit Georgische gezinnen waren gekidnapt, en die in een soort kloosterachtige omstandigheden werden opgevoed tot de beste en felste moslimstrijders. Het was een fantastisch gegeven dat ik naar onze tijd en de nabije toekomst heb geplaatst.’’

Het recht op terugkeer’ is een complexe en rijke roman, die loopt van 2004 tot 2025. ,,Het was een enorme uitdaging, want ik hou helemaal niet van sciencefiction. Ik vind onze werkelijkheid interessant genoeg. Maar door de aard van het gegeven moest ik het verhaal wel naar de toekomst verplaatsen. Ik besloot geen fratsen uit te halen, maar een herkenbare realiteit te tonen.’’

Het recht op terugkeer’ is ook een pageturner. ,,Het is meer dan mijn vorige boeken een thrillermachine. Dat werkt verschrikkelijk goed, vind ik zelf.’’ Is hij niet bang om wederom van goedkoop effectbejag te worden beticht? ,,Zonder effectbejag heb je geen verhaal. Ik gebruik wat ik kan inzetten. Waarom? Omdat ik de lezer hoop te bieden wat ik zelf graag lees: spektakel, ik wil meegesleept worden. Een liefdesverhaal erbij en actie als het kan, en emotie, en op zijn tijd moet er ook iets te lachen zijn. Het mooist is als alles samenvalt, als je iets waanzinnigs slims en prachtigs te zien krijgt dat ook nog vernieuwend is, zoals ‘The Sopranos’, een briljante serie: het is spannend, heeft actie, emotie, is eng, grof, gemeen, geil, gewelddadig, alles. Dat wilde ik ook. Maar werkt het in mijn verhaal? Daar gaat het om.”

,,Sommigen zullen zeggen: het is een beetje goedkoop. Anderen zullen zeggen: is het niet iets te literair? Maakt niet uit. Is het gek dat iemand dat soort ambities heeft? Voor mij niet. Maar er zijn altijd serieuze critici die zeggen, ja, maar zo hoort een serieuze kunstenaar niet te denken. Je bent toch geen producent? Jawel, dat ben ik wel. Ik wil een spannend verhaal maken. Dat roep ik nou al 22 jaar. Met ‘Kaplan’ (uit 1986) ben ik daarmee begonnen en vanaf dat moment waren er literaire critici die mij begonnen af te wijzen en die zeiden: maar dat kan allemaal niet! Gelukkig heeft het publiek zich daar, althans tot nu toe, weinig van aangetrokken.’’

 

Leon de Winter: ‘Het recht op terugkeer’, roman. Uitgeverij De Bezige Bij, 458 blz.

 

Juli, 2008

UA-37394075-1