Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Léon van der Sanden en de nachtmerrie van Frits van Egters

In 1996 verraste theatermaker Léon van der Sanden (1953) met zijn toneelbewerking van Gerard Reve’s ‘De avonden’ (1947). Hij heeft zich nu opnieuw laten inspireren door de Nederlandse romanklassieker over de weifelmoedige pestkop Frits van Egters die zich afzet tegen zijn kleinburgerlijk milieu. ,,’De avonden’ zou eigenlijk permanent ergens gespeeld moeten worden.”

 

Waarom een nieuwe bewerking? ,,Het is en blijft een van mijn lievelingsboeken,” zegt Léon van der Sanden, die een even bedachtzame als resolute manier van spreken heeft.

 

,,Dat was het in mijn puberteit en dat blijft het dan je hele leven. We maakten op de middelbare school de grappen die Frits van Egters en zijn vrienden maakten. Die zwarte humor was voor mij heel erg herkenbaar. Vanaf het moment dat ik echt met het theater bezig was, wilde ik er iets mee doen.”

 

Eind vorige eeuw was zijn enscenering bij het Maastrichtse gezelschap Het Vervolg zowel een artistiek als commercieel succes, eerst in de kleine zaal, daarna in de grote zalen. Ook Gerard Reve (1923-2006) zelf zag Van der Sandens toneelbewerking van de roman, die hij op 23-jarige leeftijd schreef. Sterker, hij kwam vier keer kijken. Reve was gegrepen en vooral ontroerd. Hij schreef een brief aan de makers: ‘…dit is veel en veel meer dan een schitterend toneelstuk: het is een bom. (…) Het toneelstuk ‘De avonden’ stijgt boven plot en materie uit.’

 

EEN RISKANTE ONDERNEMING

 

Is zo’n nieuwe bewerking dan geen riskante onderneming? Van der Sanden:

 

,,Het was ook voor mij een heel dierbare voorstelling. Toen mij door Bos Theaterproducties werd gevraagd een nieuwe bewerking te maken, heb ik me wel even achter de oren gekrabd. Aan de andere kant is het boek mij zo dierbaar en is het zo’n deel van mezelf dat ik er weer zin in had om er nog eens mijn tanden in te zetten. De insteek is nu ook een heel andere. Het is geen kopie van wat ik toen gemaakt heb.”

 

Wat hem ook drijft is zijn fascinatie voor het oer-Hollandse in ‘De avonden’.

 

,,Het is zo herkenbaar, met die vader en moeder, de worsteling van iemand naar de volwassenheid. Dat geldt ook voor de verscheurdheid van de figuren. Dat zit ook wel in mijzelf, die twee zielen in één borst. Dat wordt nog benadrukt doordat mijn vader Nederlands is en mijn moeder Duits. Daarnaast heb ik het idee dat een heleboel mensen dat mondiale, dat ontheemde, dat ontwortelde zat zijn. Dat levert voor veel mensen een totaal gebrek aan veiligheid op.”

 

Volgens Van der Sanden is ‘De avonden’ actueler dan veertien jaar geleden. ,,In de roman gaat het over een generatie, die zijn idealen kapot heeft zien gaan door de oorlog. Alle ideologieën waren teloor gegaan. Heel specifiek voor Gerard Reve, die uit een communistisch nest kwam. Frits drijft overal de spot mee en heeft nergens een houvast. Hij is op zoek naar zijn eigen identiteit en tast in het duister als hij probeert te voelen wie hij nu eigenlijk is. Je ziet ook nu weer dat mensen naar houvast zoeken, of dat nu in rechts is of toch weer in links. Het is na 11 september alleen maar actueler geworden.”

 

,,Wat ook echt van deze tijd is, is dat Frits alles zegt wat hij vanbinnen voelt. Gerard Reve heeft dat zijn hele leven gedaan en daarin was hij heel vernieuwend. Of dat nu tegen het zere been van wie ook is, hij vond dat het gezegd moest worden. Op die gevoelens van onzekerheid speelt ook zo iemand als Geert Wilders op een hele slimme manier in.”

 

DE HUMOR DOET DENKEN AAN DIE VAN HANS TEEUWEN

 

Toch overheerst de indruk dat de jeugd van tegenwoordig niet zoveel met het boek heeft.

 

,,Misschien was dat indertijd ook wel zo, dat veel van de scholieren die het boek moesten lezen er geen bal aan vonden, die het saai en traag, grauw en zwart vonden. Voor mij is dat juist een extra impuls. Ik verheug me op de jongeren in de zaal, of dat nu via school is of iets anders. Ik hoop dat de lichtvoetigheid, de ironie en de humor die doet denken aan die van Hans Teeuwen zo gaat werken dat Reve ook bij hen aankomt. Dat ze gegrepen worden door de taal. Bij veel mensen die niks met het boek hebben merk je dat ze de humor niet vatten. Op het toneel is die humor echter veel en veel doorzichtiger.”

 

Van der Sanden werkt met een betrekkelijk jonge cast. ,,Ik heb voor Frits van Egters echt een ongelooflijk goed acteur gevonden: Thomas Cammaert. En de vader, gespeeld door Bas Keijzer, is fysiek zo overweldigend dat Frits voortdurend het gevoel heeft dat ie verpletterd zou kunnen worden.”

 

Het decor waarin de verstikte kleinburgers in de vorige enscenering woonden, werd gevormd door opdringerig meubilair, een kleed op de vloer, een grootformaat radio, een jongensbed. Het toneelbeeld is nu heel anders. ,,Ik heb gekozen voor een heel brede en ondiepe ruimte met een doek erachter met alleen maar lucht en wolken. Daarvoor hebben we wel wat meubels gezet, maar het is veel theatraler en gestileerder.”

 

REVES UNIEKE TAALGEBRUIK

 

 

Reves unieke taalgebruik laat hij ongemoeid:

 

,,Juist zijn zinnen, de vorm waarin Frits van Egters zich uitdrukt, zeggen mij alles over wie hij is. Het verschil met mijn vorige bewerking is dat ik nu veel meer de nadruk leg op het surreële en op het absurde, op de grotere snelheid, waardoor de voorstelling één lange grillige nachtmerrie van Frits van Egters wordt.”

 

Voorstelling ‘De avonden’ door Bos Theaterproducties. Naar het boek van Gerard Reve. Bewerking en regie: Léon van der Sanden. Spel: Marie-Christine de Both, Thomas Cammaert, Bas Keijzer, Hanne Arendzen, Thijs Prein en Anne Prakke.

 

September, 2010

 

CV LÉON VAN DER SANDEN

 

De voorstellingen van theatermaker Léon van der Sanden balanceren tussen schijn en werkelijkheid, tussen poëzie en alledaagsheid, waarbij conflicten in en tussen de met zichzelf worstelende personages op de spits worden gedreven. De regisseur schept in het theater zijn eigen wereld aan de hand van tekstmateriaal dat hem inspireert. Hij heeft, vanaf 1979, meer dan zo’n zestig regies op zijn naam staan en talloze vertalingen van voornamelijk Duitse en Engelstalige toneelstukken. Hij ensceneerde onder meer ook ‘Nora of het Poppenhuis’ van Henrik Ibsen, ‘Wie is er bang voor Virginia Wolf’ van Edward Albee, ‘De meid’ van Herman Heijermans en ‘Thuis’ van Hugo Claus. Indertijd was ‘De avonden’ in 1996 zijn eerste boekbewerking. Daarna maakte hij indruk met bewerkingen van ‘De gelukkige huisvrouw’ van Heleen van Royen, ‘Berlin Alexanderplatz’ van Alfred Döblin en ‘Eline Vere’ van Louis Couperus.

 

 

UA-37394075-1