Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Linda van Dyck: ‘Ik wil me laten verrassen’

Mooi en mysterieus was Linda van Dyck indertijd als de moeder in ‘Herfstsonate’. Nu speelt de actrice opnieuw in een toneelstuk van Ingmar Bergman. ‘Ontrouw’ beleeft de première tijdens de opening van het nieuwe Amsterdamse theater DeLaMar. ,,Een moment van lichtzinnigheid kan tot totale chaos leiden.”

 

,,Ik ben gaar,” verontschuldigt Linda van Dyck zich na een lange dag van repeteren. Maar aan de ronde tafel in het kantoor van Hummelinck Stuurman Theaterbureau, de producent van ‘Ontrouw’, praat ze weldra honderduit. Over Bergman, ‘Ontrouw’, DeLaMar en – het komt terloops ter sprake – de hoge koninklijke onderscheiding, die haar begin 2010 werd opgespeld door minister Ronald Plasterk.

 

Linda van Dyck, die in 1960 als tiener op het toneel debuteerde naast haar stiefvader, de geweldenaar Ko van Dijk, mag zich sindsdien als dank voor haar artistieke prestaties Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw noemen.

 

,,Die onderscheiding was echt een verrassing. Ik ben er nooit mee bezig, maar als je zoiets krijgt, krijgt het wel meteen betekenis.”

 

Dat geldt ook voor ‘Ontrouw’, dat de vuurdoop krijgt in DeLaMar. Ze hees tijdens de bouw met enkele collega’s de vlag toen het hoogste punt werd bereikt.

 

,,We gingen met een hoogwerker naar boven. Ik was geloof ik de enige die geen hoogtevrees had, nooit gehad ook trouwens. Jon van Eerd zat wat te giebelen, hij werd misselijk, zei hij, en vond het eigenlijk doodeng. Stanley Burleson hield zich koel, al vond die het ook best hoog. Toen was het nog een echte bouwput. Je zag wel de contouren van het theater, dat zo’n beetje dezelfde afmetingen heeft als het oude. Ik vond het vooral ontroerend omdat ik er zelf veel gespeeld heb en omdat ik me er al bij had neergelegd dat het gesloopt zou worden.” Ze heeft het nieuwe theater reeds kunnen bewonderen: ,,Er zitten moderne aspecten aan het gebouw, waardoor oud en nieuw mooi zijn geïntegreerd.”

 

EEN THRILLER VOL PASSIE

 

‘Ontrouw’ is gebaseerd op Bergmans script voor de film ‘Faithless’ (Trolösa, 2000). Eerder speelde Van Dyck in diens ‘Scènes uit een huwelijk’ en ‘Herfstsonate’. ‘Ontrouw’ is een thriller vol passie, met als gebruikelijk bij Bergman veel autobiografische trekjes.

 

,,Bergmans grote liefde duikt in zijn werk her en der op. Maar hij zei, ik heb haar eigenlijk nooit echt recht gedaan. Hij heeft haar op het eind van zijn leven pas kunnen beschrijven.”

 

Het gaat over een actrice en een dirigent die gelukkig getrouwd zijn. Desondanks ontstaat er een relatie tussen de vrouw en hun huisvriend, een theaterregisseur.

 

,,De actrice en huisvriend zijn op een avond toevallig met zijn tweeën thuis. Ze zitten nog wat te praten. Dan zegt hij iets wat haar blijkbaar in het onderbewuste raakt. Dat gevoel is zo sterk dat ze er niet meer van afkomt. Dat ene moment van lichtzinnigheid leidt tot totale chaos en ellende die zij helemaal niet kan overzien. Er is sprake van een hartstochtelijke verliefdheid terwijl ze toch een heel goed huwelijk heeft. Ze is buitengewoon gelukkig, heeft met haar man de beste seks van alle minnaars die ze heeft gehad. Het is intrigerend dat je jezelf zo kunt laten overspoelen. Dat zie je vaker bij mensen. Je kunt veel van iemand houden, bij iemand horen en toch ineens verliefd worden. Als je eenmaal toegeeft aan gevoelens, als je die van tevoren niet goed aan de teugels hebt, gaan ze hun eigen weg. Je kunt niet zeggen, ik heb het nu onder controle. Je hebt het je leven lang niet onder controle, omdat het onze natuur is.”

 

De Zweedse regisseur Ingmar Bergman – hij stierf in 2007 op 89-jarige leeftijd – is een van de genieën van de moderne cinema en tegelijk een belangrijk toneelschrijver. ,,Zijn werk is confronterend en meedogenloos eerlijk. Een van zijn grote verdiensten is dat hij niet oordeelt, dat hij een zee van begrip toont voor het menselijk falen. In zijn laatste stukken is hij weliswaar directer, zijn thema’s blijven dezelfde: dood, liefde, geloof, verraad, ouder-kindrelaties. Kortom alles wat ons volwassen leven bezighoudt.”

 

VLUCHTIG EN VERSTROOIEND AMUSEMENT

 

Bergman heeft de naam zwaar op de hand te zijn. Is dat, in een tijd waarin vluchtig en verstrooiend amusement de toon aangeeft, geen bezwaar?

 

,,’Herfstsonate’ heeft inderdaad de naam loodzwaar te zijn. Maar horden mensen gingen ernaartoe, het won de publieksprijs. Ik denk dat we het publiek en de jeugd ontzettend onderschatten. Mensen willen hun innerlijk voeden, ze willen weten wat er allemaal gebeurt. Dat je niet de enige bent die een duivelse gedachte heeft, een gedachte die je eigenlijk niet hoort te hebben of een gevoel dat je niet zou mogen hebben.”

 

,,We nemen alles tot ons. Toneel, film, muziek. We hebben momenten waarop we gekieteld willen worden, dat we iets lichters willen, dat we willen lachen. Maar er zijn ook momenten dat je geen trek hebt in iets liflafferigs, dat je toe bent aan iets stevigs. Dat zie ik ook aan mijn zoon, die is twintig, studeert politicologie, eerst in Amerika, nu aan de Universiteit van Amsterdam. Ook hij kiest bewust. Wat ik leuk vind van de jeugd van tegenwoordig, is dat ze niet alleen een bepaald soort films of muziek leuk vinden. Het zijn omnivoren. Hebben een brede smaak. Ze reizen door de tijd, houden van wat er vandaag speelt, maar pikken ook van alles op van vroeger. ”

 

Linda van Dyck werkt in ‘Ontrouw’ samen met acteur Tom Jansen en regisseur Peter de Baan, met wie ze drie jaar geleden ‘Una giornata particolare’ maakte. Daarin speelde ze op subtiele wijze een innemende huissloof die in fascistisch Rome een intellectuele, homoseksuele radiopresentator ontmoet die op een zijspoor is gezet.

 

,,Die voorstelling vonden veel mensen mooi. Dan is het leuk om elkaar weer op te zoeken voor een volgend project. Je kent elkaar, je hoeft niet opnieuw het wiel uit te vinden.” Het neemt niet weg dat ze het verfrissend vindt om met een nieuwe ploeg te werken. ,,Ik wil alles met een open geest tegemoet treden. Er is altijd wel gezeur van en over acteurs – vooroordelen, praatjes die de ronde doen. Ik probeer me daarvoor af te sluiten, want iedereen is in een andere omgeving anders. Ik kan er sowieso slecht tegen om te horen wat ik moet vinden of moet doen. Ik heb zo vaak gemerkt dat het beeld niet klopt dat mensen van iemand hebben of het beeld dat ze wíllen geven omdat er allerlei geheime agenda’s of jaloezietjes spelen.”

 

EEN BEWUSTE KEUZE

 

Linda van Dyck heeft in uiteenlopende films en tv-series gespeeld. De laatste jaren is ze vooral op het toneel te zien. Is dat een bewuste keuze? ,,Ik heb zes jaar in het bestuur van het Filmfonds gezeten. Ik weet hoe lang de makers zitten te wachten op toestemming en als dat gebeurt, moet alles snel gerealiseerd worden. Acteurs die ook grote carrières op het toneel hebben, zitten dan vaak vast aan toneelproducties die ver van tevoren moeten worden gepland. Nu weet ik bijvoorbeeld al dat ik volgend seizoen ‘Virginia Woolf’ ga spelen.”

 

Ze verklapt dat Victor Löw haar tegenspeler is in Albees huwelijksklassieker ‘Wie er bang voor Virginia Wolf?’. Hij speelt George, zij Martha, misschien wel het bekendste echtpaar uit de moderne toneelliteratuur. Met Löw speelde ze vorig seizoen in de theaterhit ‘Oog om oog’, waarin ze heel verfijnd een non speelde die als een reddende engel een ter dood veroordeelde moordenaar bijstaat. Eerder stonden ze samen in de thriller ‘De dood en het meisje’. Aan die opvoering denkt Van Dyck met lichte huiver terug:

 

,,Wat we in dat stuk allemaal met elkaar moesten doen! Dat was zó heftig. Hij moest me over de vloer slepen en schoppen. Het deed soms verschrikkelijk pijn. Wat voor vreselijks je elkaar op het toneel aandoet, moet je dan los zien te weken van hoe je gewoon onder elkaar bent. Wij hebben daardoor een enorm onderling vertrouwen gekregen. Dan is het veel gemakkelijker om te zeggen: kom, we gaan samen nog iets anders moeilijks doen.”

 

DRACONISCHE BEZUINIGINGEN OP CULTUUR

 

Als de draconische bezuinigingen op cultuur ter sprake komen, reageert ze fel: ,,In de kunst heb je voorlopers nodig, de hoeders van experimenten, omdat alles elkaar raakt, alles elkaar inspireert. Daar wordt soms smalend over gedaan omdat het wat moeilijker is, omdat het soms schuurt of mislukt. Als je dat weghaalt gebeuren al die andere dingen ook niet meer.”

 

Ze heeft geen goed woord over voor de btw-verhoging op theaterkaartjes.

 

,,Mensen nemen de moeite om door weer en wind een voorstelling te bezoeken. Ze ondernemen iets om zich te verrijken. Om die mensen te gaan straffen, is idioot. Wie dat verzint, heeft niet nagedacht. Ik begrijp best dat er bezuinigd moet worden. Aan mensen die chronisch ziek zijn en anderen die moeten inleveren, kun je niet uitleggen dat er op kunst niet bezuinigd zou kunnen worden. Maar je moet niet het hart van de kunst weghalen. Kunst is een reflectie van een samenleving. Wat blijft er door de eeuwen heen uiteindelijk bestaan? Een mooi gebouw, een prachtig geschreven tekst, een muziekstuk, een schilderij, een film. Alleen dat blijft over. Omdat wij dat zijn. Wij Nederlanders maken écht mooie dingen. Als we dood zijn, blijft daar een schim van bestaan.”

 

Voorstelling ‘Ontrouw’, naar een film van Ingmar Bergman. Regie: Peter de Baan. Met Linda van Dyck, Tom Jansen, Marc Klein Essink en Iris van der Does.

 

CV LINDA VAN DYCK

 

Linda van Dyck (1948) begon haar carrière in de jaren zestig als zangeres van de band Boo and the Booboo’s. Ze speelde in films als ‘Het gangstermeisje’ (1966), ‘Twee vorstinnen en een vorst’ (1981), ‘Ademloos’ (1982) , ‘Ciske de Rat’ (1984), ‘Daens’ (1992) en ‘Het Schnitzelparadijs’ (2005). Ze werd in 1982 uitgeroepen tot de beste Nederlandse filmactrice. Op tv speelde ze onder meer in ‘Noodlot’ (1981), ‘Willem van Oranje’ (1984) en ‘Suzy Q’ (1999). Ze speelde in toneelproducties als ‘Jan Rap en z’n maat’ (1978), ‘Nacht, moeder’ (1984, als dochter), ‘Agnes van God’ (1986), ‘De stille kracht’ (1997), ‘De dood en het meisje’ (2003), ‘Herfstsonate’ (2005), ‘Nacht, moeder (2006, als moeder), ‘Una giornata particolare (2007) en ‘Oog om Oog’ (2009).

 

November, 2010

UA-37394075-1