Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Louis Couperus, ‘een reus op wiens schouders veel moderne auteurs staan’

Ooit was Louis Couperus (1863-1923) onze meestgelezen en meest gevierde schrijver. Het naar hem genoemde genootschap grijpt dit jubileumjaar aan om een van ’s lands grootste schrijvers ooit uitbundig te eren. Maar wordt hij nog gelezen? En wat is zijn betekenis voor ons cultureel erfgoed?

 

Petra Teunissen-Nijsse, voorzitter van het Louis Couperus Genootschap, laat er geen twijfel over bestaan: zijn werk is cultureel, historisch en literair van onschatbare waarde. ,,Het werk van Couperus, met name zijn Haagse romans, zijn Indische roman ‘De stille kracht’ en zijn reisbeschrijvingen zijn van historisch belang. Als fin-de-siècle-auteur geeft hij ons een heel scherpe inkijk in de wereld van rond 1900. Hij vertelt hoe de mensen eruitzagen, hoe ze met elkaar omgingen, wat de mores van die tijd waren. Hij beschrijft Den Haag van die tijd heel nauwgezet.”

Wat ‘Madame Bovary’ is voor de Franse literatuur, is ‘Eline Vere’ voor de Nederlandse. Petra Teunissen: ,,Hij is onze grote Europese schrijver van het fin de siècle. Hij is, zou je kunnen zeggen, de Nederlandse tegenhanger van Flaubert. Hij werd in die tijd ook veel vertaald. In Engeland was hij echt heel populair, en ook in het Duits is hij veel vertaald, al tijdens zijn leven.”

 

,,Ik geloof dat er weinig zichzelf respecterende auteurs zijn die niet een aantal romans van Couperus hebben gelezen, om van hem de kunst af te kijken.”

 

Veel hedendaagse schrijvers zien in hem een voorbeeld. ,,Ik geloof dat er weinig zichzelf respecterende auteurs zijn die niet een aantal romans van Couperus hebben gelezen, om van hem de kunst af te kijken. Hij is een reus op wiens schouders veel moderne auteurs staan. Jan Siebelink is duidelijk schatplichtig aan zijn werk en dat steekt hij ook niet onder stoelen of banken. Ook P.F. Thomése is enthousiast over zijn werk.”

Publicist Bas Heijne, die laatst het residentiehuis in Nederlands-Indië terugvond waar Couperus ‘De stille kracht’ schreef, werkt momenteel aan een boek en een televisiedocumentaire over Couperus, waarin hij wil aantonen dat Couperus ons vandaag de dag nog veel te zeggen heeft. ,,Ik denk dat Heijne op dit moment het meest gegrepen is door Couperus en ook het mooist over hem kan schrijven. Hij verzet zich, zoals hij zelf schrijft, tegen de sfeer van nostalgie, van tempo doeloe en goenagoena die nog vaak rond Couperus hangt.”

 

,,’De boeken der kleine zielen’ is toch wel zijn meesterwerk. Daar komen personages in voor die nog steeds je buren of familieleden zouden kunnen zijn.”

 

Stilistisch gezien was Couperus een typisch negentiende-eeuwse verteller, maar zijn romans zijn moderner en onderscheiden zich door psychologische diepgang, een grote variatie van thema’s en levendige dialogen. Hij had de gave om zijn personages in enkele pennenstreken te karakteriseren. ,,Met name in ‘De boeken der kleine zielen’. Dat is toch wel zijn meesterwerk. Daar komen personages in voor die nog steeds je buren of familieleden zouden kunnen zijn. Als je dat boek leest, denk je, o ja, dat is die en die, en die zou zoals dat personage kunnen reageren. Dan heb je helemaal niet het gevoel dat het honderd jaar geleden speelt.”

Soapopera’s

Zijn grote romans lezen als soapopera’s avant la lettre. Daarbij was Couperus een veelzijdig en buitengewoon productief schrijver. ,,Ja, zeer veelzijdig. Hij begon als dichter, dat is niet helemaal je van het. Maar daarna kwam hij met ‘Eline Vere’ en een aantal Haagse romans.”

Met zijn romandebuut (1889) stal de Haagse dandy de harten van zijn lezers die het oorspronkelijke feuilleton in dagblad Het Vaderland met rode oortjes volgden. Wat Flaubert over zijn heldin zei (‘Emma Bovary, c’est moi!’), had Couperus met evenveel recht over de zijne kunnen zeggen: ‘Eline Vere, dat ben ik!’

Hij schreef ook sprookjes en een serie koningsromans over een fictief rijk. ,,Dat waren eigenlijk actuele romans waarin hij schreef over wat een koning kon overkomen in de periode dat anarchisme en socialisme opkwamen. Couperus was heel gevoelig voor modieuze tendensen.”

 

,,Zeker een verhaal als ‘De binocle’ is mooi afgerond. Alle aspecten van Couperus’ werk zitten erin.”

 

Hij schreef bovendien historische romans, reisverhalen over Noord-Afrika, Spanje, Nederlands-Indië, Japan en hij schreef veel columns, feuilletons werden dat toen genoemd. En zijn korte verhalen zijn volgens Petra Teunissen uitermate geschikt om in het onderwijs te gebruiken. ,,Zeker een verhaal als ‘De binocle’ is mooi afgerond. Alle aspecten van Couperus’ werk zitten erin. Het gaat over een Indische man, het noodlot speelt een rol, muziek, je krijgt inzicht in de tijd van het fin de siècle. Het eindigt dramatisch. Het is een Couperusverhaal bij uitstek.”

Klassieke oudheid

Voor veel mensen is Couperus vooral de schrijver van de Haagse romans en ‘De stille kracht’. Dat stelt zijn andere werk enigszins in de schaduw. Ten onrechte, vindt Petra Teunissen. ,,Ik vind zijn klassieke werken ook ontzettend de moeite waard. Hij heeft zo’n tien boeken geschreven over de klassieke oudheid. ‘De komedianten’ is daarvan een van mijn lievelingsboeken. Dat is heel geestig. Daarin laat hij goed zien dat hij heel goede historische romans kon schrijven. Hij documenteerde zich erg goed en je krijgt al lezende een mooi inkijkje in het leven in Rome in die tijd. Omdat zijn personages zo levensecht zijn, ga je er helemaal in mee. Ik vond ‘Iskander’ indrukwekkend, zijn laatste grote roman, over de ondergang van Alexander de Grote.”

 

Hij schreef heel effectief en tegelijk in een licht geparfumeerde stijl met weelderige krullen.

 

Van oudsher wordt de stilistische brille van Couperus bewonderd. Hij schreef heel effectief en tegelijk in een licht geparfumeerde stijl met weelderige krullen. ,,Je ziet in een oogopslag dat je Couperus leest. En niet Marcellus Emants of Lodewijk van Deyssel of een andere tijdgenoot. Je slaat een boek open en weet gelijk: dit is Couperus. Hoe komt dat? Dat is wat de liefhebbers natuurlijk zo geweldig aan hem vinden, maar dat maakt hem soms ook ontoegankelijk voor jonge mensen. Couperus kan ellenlange zinnen maken met veel komma’s en soms moet je vier, vijf regels zoeken naar het onderwerp. En niet iedere jonge lezer heeft het geduld om dat op te brengen.”

 

,,Vanuit het buitenland heeft hij de Nederlandse samenleving beschreven en juist die distantie maakt hem tot zo’n scherpe observator.”

 

Maar wie was Louis Couperus zelf? ,,Ik geloof niet dat ik dat in één zin kan zeggen. Frédéric Bastet (van wie in 1987 Couperus’ imposante biografie verscheen) heeft daar zeshonderd bladzijden voor nodig. Hij is zo’n veelzijdig iemand, die in zijn leven zo veranderd is, die van de dichter de alom gerespecteerde gevierde schrijver werd. Hij had een groot psychologisch inzicht in mensen, in zichzelf.”

Hij was in alles een buitenstaander. ,,Hij had een grote hechte familie. Als jongste, als nakomertje, had hij een uitzonderingspositie in het gezin, ook al omdat hij niet de Indische ambtenarij inging zoals zijn broers en de mannen van zijn zussen. Als schrijver is hij nadrukkelijk Nederland uitgegaan. Hij hoorde niet bij een Nederlandse literaire cirkel. Ook daar was hij de buitenstaander. Vanuit het buitenland heeft hij de Nederlandse samenleving beschreven en juist die distantie maakt hem tot zo’n scherpe observator. Daarnaast gaan velen er vanuit dat Couperus meer belangstelling had voor mannen dan voor vrouwen, en ook dat maakte hem een buitenstaander.”

Stel dat u hem thuis als uw gast zou ontvangen, wat voor persoon denkt u dan te ontmoeten? ,,Een heel geestige, warme en aardige man. Dat blijkt uit alle beschrijvingen van tijdgenoten. Hij was een oprecht sympathieke man. Hij hield van gezelligheid en had met zijn familie ontzettend veel plezier in het maken van theater, tableaux vivants en voordrachten en dergelijke.”

Louis Couperus Genootschap

Het Louis Couperus Genootschap, opgericht in december 1992, telt een kleine zeshonderd donateurs. Ieder jaar is er een genootschapsdag, waar gemiddeld zo’n honderdvijftig mensen bijeenkomen. Donateurs krijgen twee keer per jaar Arabesken, een tijdschrift over Couperus. Het genootschap geeft ook de wetenschappelijke reeks Couperus Cahiers uit. Is het een gezelschap van vooral oudere dames en heren? ,,Het is in Nederland over het algemeen zo dat organisaties wat vergrijzen”, zegt Teunissen, en daarop is het LCG geen uitzondering op. ,,Er zitten behoorlijk wat dames en heren rond de zestig bij, maar er is de laatste tijd weer wat aanwas van jongeren. Daar zijn we blij om.”

 

,,Ik ben op mijn veertiende aan Couperus begonnen. En ik ben nooit meer gestopt.”

 

Heeft u een idee hoe het komt dat zich meer jongeren aanmelden? ,,Een van de oorzaken is denk ik dat Couperus tegenwoordig ook online goed beschikbaar is, onder meer via de digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren (dbnl). Gelukkig zijn er ook veel docenten Nederlands die enthousiast zijn over Couperus, die hun best doen om de schrijver bij de leerlingen onder de aandacht te brengen. Af en toe zijn er jongeren die gegrepen worden door zijn werk, door zijn visie op de maatschappij en op kunst en zich daardoor laten inspireren.”

Een van hen was Petra Teunissen zelf. ,,Ik ben op mijn veertiende aan Couperus begonnen. En ik ben nooit meer gestopt. Ik ben Nederlands gaan studeren omdat ik zo graag Couperus las. Ik heb uiteindelijk een heel andere studierichting binnen Nederlands gekozen, maar toen ik net was afgestudeerd is het genootschap opgericht en ben ik gelijk lid geworden.”

Volledige Werken

Van Couperus verscheen na de oorlog eerst het Verzameld Werk en daarna de Volledige Werken. Het genootschap zweert bij de laatste reeks in vijftig delen in zilvergrijze banden. ,,In de jaren vijftig verscheen het verzameld werk bij Van Oorschot, maar dat wordt door veel mensen als mislukt beschouwd, omdat daarin geknipt en herspeld is. Daarom maken we graag onderscheid tussen de verzamelde en volledige werken. Die Volledige Werken is een wetenschappelijk verantwoorde standaardeditie. Dat een schrijver die krijgt, maakt hem uniek en klassiek. Het is alleen zo jammer dat die reeks zo snel verramsjt is.”

In Frankrijk zou dat ondenkbaar zijn. ‘Madame Bovary’ van Flaubert is daar altijd beschikbaar. ,,Er is nu één editie van ‘Eline Vere’, mooi gebonden, dat wel, maar die ligt ook alweer in de ramsj. Na twee jaar en dat is onbegrijpelijk.” Dat vond het genootschap, zeker in het jubileumjaar, al te gortig. ,,Ik heb speciaal voor dit jubileumjaar uitgeverijen opgebeld om te vragen of ze alsjeblieft iets van Couperus in druk wilden leveren, zodat de boekhandelaren in het Couperusjaar tenminste iets te verkopen hadden. En daar is gehoor aan gegeven. Couperus is toch een naam bij wie iedereen zich meteen een voorstelling maakt en die de fantasie prikkelt.”

 

,,Ik wijs jongere mensen daar wel eens op, op de funeste invloed van de roddel, zoals in het Haagse milieu van toen. Dat kun je bijna vergelijken met het cyberpesten van tegenwoordig.”

 

Wie Couperus de afgelopen jaren vergeefs in de boekhandel zocht, kon eventueel terecht in de openbare bibliotheek en anders in het theater, waar recentelijk theaterproducent Hummelinck Stuurman ‘De kleine zielen’ bracht in een regie van Ger Thijs. ,,Dat was heel erg mooi gedaan. Ik vond het ook bijzonder dat die teksten van Couperus zo helder en begrijpelijk waren. De bewerker is heel dicht bij Couperus’ eigen taal gebleven en het klonk toch modern. De thematiek is natuurlijk actueel. Ik wijs jongere mensen daar wel eens op, op de funeste invloed van de roddel, zoals in het Haagse milieu van toen. Dat kun je bijna vergelijken met het cyberpesten van tegenwoordig. De uitsluiting van iemand, de valsheid en de kleinheid van de zielen. Wat dat met iemand kan doen. Je kunt het moeiteloos naar nu doortrekken.”

Actueel

,,Neem de scène uit ‘De kleine zielen’, waarin Emilie, een van de jonge dochters van minister Van Naghel, uit haar huwelijk vlucht omdat ze door haar man wordt mishandeld. Dan zegt ze: ‘Zeg mij de wet, papa.’ Wat heel actueel is als je dat vergelijkt met mensen die in Nederland te maken hebben met huwelijksdwang of huiselijk geweld. Wat Couperus daar beschrijft, kun je nog dagelijks tegenkomen.”

April, 2013

 

UA-37394075-1