Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Maria Kraakman als Eline Vere: ‘Kom op, meid, word volwassen!’

Wie goed kijkt kan Eline Vere nog geregeld over het Voorhout in Den Haag zien wandelen. Maar je kunt haar ook in het theater zien, in de toneelversie van Het Nationale Toneel. De veelbelovende actrice Maria Kraakman vertolkt de wispelturige, mooie jonge vrouw die zo noodlottig aan haar einde komt: ,,Soms denk ik: kom op, meid, word volwassen!’’

 

Eline Vere, de heldin uit de gelijknamige roman van Louis Couperus (1863-1923), spreekt nog steeds tot de verbeelding. In de jaren tachtig van de negentiende eeuw verscheen de roman als feuilleton in dagblad Het Vaderland. De lezers smulden van haar tragische lotgevallen en leefden met haar mee alsof ze een vrouw van vlees en bloed was.

 

,,Dat zij voor heel veel mensen bijna echt bestaan heeft, vind ik een wonder.”

 

,,Ik wist dat ze een begrip was’’, zegt Maria Kraakman (Baarn, 1975), die voor haar hoofdrol in de film ‘Guernsey’ (Nanouk Leopold, 2005) werd onderscheiden met een Gouden Kalf. ,,Maar dat zij voor heel veel mensen bijna echt bestaan heeft, vind ik een wonder. Ze veranderde van een romanpersonage in een haast historische figuur. En er wordt nu nog steeds zo over haar geschreven: ‘Binnenkort zal zij weer wandelen over het Lange Voorhout’. Alsof ze daar werkelijk ooit gewandeld heeft!’’

Populair

Hoe komt het dat Eline Vere zo populair was? ,,Ik denk in de eerste plaats omdat het een feuilleton was’’, zegt de gedreven actrice in de foyer van Het Nationale Toneelgebouw, vlak voordat ze in het repetitielokaal in de huid van Eline Vere kruipt. ,,Dat werkte in die tijd in de krant zoals je nu naar een soap kijkt. De figuren gaan echt voor je leven, daar ga je je mee identificeren.’’

 

Wat ‘Madame Bovary’ is voor de Franse literatuur, is ‘Eline Vere’ voor de Nederlandse.

 

Wat ‘Madame Bovary’ is voor de Franse literatuur, is ‘Eline Vere’ voor de Nederlandse. En wat Flaubert over zijn heldin zei (‘Emma Bovary, c’est moi!’), had Couperus met evenveel recht over de zijne kunnen zeggen: ‘Eline Vere, dat ben ik!’ Maar Couperus’ roman is niet alleen het portret van een noodlottige vrouw, het roept tevens een beeld op van de verfijnde, licht decadente sfeer van het ‘s-Gravenhage van omstreeks 1885. ,,Het was voor mensen in die tijd een lekker boek om te lezen. Het milieu waarover Couperus schrijft was erg herkenbaar. Men was ook heel benieuwd op wie Eline Vere gebaseerd was.’’

Verliefd

Met zijn romandebuut (1889) stal de Haagse dandy aan het eind van de negentiende eeuw de harten van de lezers. ,,Couperus had tot dan toe alleen maar gedichten geschreven en die waren niet zo goed ontvangen. Hij dacht bij zichzelf: dan schrijf ik maar een roman die iedereen mooi vindt, waarbij je je vingers aflikt en waardoor alle jonge vrouwen verliefd op me worden. En dat is hem gelukt.’’

Maria Kraakman was zeer vereerd toen Het Nationale Toneel haar vroeg om de rol van de klassieke romanheldin te spelen. ,,Ik was eerlijk gezegd ook een beetje verbaasd. Dat ik dit mag doen, en dan nog wel bij Het Nationale Toneel! In de periode dat ze mij polsten draaide we ‘Guernsey’ in de bioscoop. Het zal daar wel iets mee te maken hebben gehad. Daarin speel ik ook een beetje een mysterieus type.’’

Nadat ze de rol geaccepteerd had, begon ze het boek te lezen. ,,In het begin moest ik erg wennen aan de taal die nu niet meer gebezigd wordt. De wolligheid. De dubbele o’s (oogen) en de sch’s (tusschen). Achteraf vond ik dat erg mooi, want je komt helemaal in de sfeer. Je raakt aan de taal gewend, maakt kennis met alle personages, want het is niet alleen Eline, nee, het zijn wel twintig mensen met wie je helemaal mee gaat. Ik las het ook met het idee: deze vrouw ga ik spelen. Dan lees je het ook anders. Bij elke zucht die ze slaakt, probeerde ik me voor te stellen hoe ik dat op het toneel zou kunnen doen.’’

 

 

,,En het verbaasde Eline zelve, hoe zij zonder zich de minste moeite te geven, op iederen man een aangenamen indruk kon maken.”

 

Eline’s stemmingen wisselen snel, ze verliest zich in melancholische buien, maar geniet van het nietsdoen en de aandacht. ,,En het verbaasde Eline zelve, hoe zij zonder zich de minste moeite te geven, op iederen man een aangenamen indruk kon maken, terwijl zij eene vrouw slechts met al de listen harer liefheid tot sympathie verlokken kon’’, schrijft Couperus met zijn veren pen, in de licht geparfumeerde stijl die kenmerkend is voor zijn werk, waaronder ‘De boeken der kleine zielen’, ‘De stille kracht’ en ‘Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan’.

 

,,Eline Vere blijft overal in hangen. Nergens neemt ze iets van mee, het is allemaal even extreem bij haar. Het is alles of niets.”

 

Wat voor vrouw is Eline Vere volgens Maria Kraakman? ,,Dat is een gecompliceerde vraag, want hoe ik nu tegen haar aankijk is bijna niet meer te zeggen, omdat ik haar nu speel. Voor mij is de romanfiguur een heel temperamentvol mens, fijnbesnaard, zoals ze dat noemen, extreem gevoelig, getalenteerd, muzikaal. Ze is voortdurend op zoek naar geluk zonder dat te kunnen vinden. Zij heeft een erg sterk bewustzijn. Ze is alleen maar met zichzelf bezig. Heel egocentrisch. Ze kijkt voortdurend naar zichzelf. Wanneer ben ik gelukkig, vraagt ze zich het ene moment af. Nú ben ik gelukkig, denkt ze het andere moment. Nu voel ik het. Nee! Nu is het weg.’’

,,Elk mens imiteert. Daar leer je door, zodat je op bepaald moment kunt zeggen: dit ben ik. Maar Eline Vere blijft overal in hangen. Nergens neemt ze iets van mee, het is allemaal even extreem bij haar. Het is alles of niets. Ze blijft zelf nergens, ze heeft geen kern. Het is heel tragisch. In het boek is ze pathetisch, dweperig, zwelgend. In de voorstelling is ze veel manischer, simpelweg omdat we niet de tijd nemen om dat helemaal uit te spelen, want dan ben je drie avonden bezig.’’

Meeslepend

,,Alle personages worstelen met iets, maar conformeren zich aan wat van hen wordt verwacht. Wil je groots en meeslepend leven of conformeer je je aan de realiteit van het dagelijks bestaan? Zij leggen zich erbij neer dat ze gaan trouwen, bij de slager zullen zeuren over het vlees en kinderen krijgen die soms ziek zijn, waardoor je eerder naar huis moet en niet nog even een wijntje kunt drinken met collega’s. Dat is dan waar het leven om draait. Eline kan dat niet. Zij vindt alles banaal, voelt zich daarboven verheven. Dat is haar worsteling. Dat vind ik aan de ene kant voor haar pleiten, aan de andere kant denk ik: word volwassen!’’

 

,,Ik zou haar op een afstand houden, een beetje in de nek kriebelen, een beetje op haar gemak stellen, luisteren naar wat zij te zeggen heeft.”

 

Hoe zou ze zelf op zo’n vriendin reageren? ,,Ik zou niks zeggen, ik zou haar laten razen. Ik zou haar op een afstand houden, een beetje in de nek kriebelen, een beetje op haar gemak stellen, luisteren naar wat zij te zeggen heeft, wat de kern van haar probleem is.’’

Zou je daar achterkomen? ,,Ik denk het niet. Het is net als een ui, je kunt ‘m helemaal pellen, er blijft niks van over. Ik denk dat bij haar ook zo is, en misschien wel bij elk mens. Als je alles gaat wegen, als je alles vanuit honderd hoeken gaat bekijken, is er geen één waarheid.’’

Eline Vere doet haar denken aan Tsjechov, aan de lethargie van diens archetypen Ivanov en Platonov in de gelijknamige toneelstukken.

,,Die mannen zitten in een midlifecrisis, wordt gezegd, maar in feite lijden ze aan hetzelfde. Het is een existentieel drama. Wie ben ik? Waar hoor ik thuis? Waarom ben ik hier? Al ziet dat er bij een meisje van begin twintig anders uit dan bij een man van vijftig.’’

,,Op het toneel kun je dat helemaal laten zien. In het leven zegt men dan: kom op, joh, zoek een baan! Zeur niet zo! In het theater kun je er bij stil staan, en laten zien: dit is er mis bij mensen. Ik denk dat iedereen dat wel zal herkennen.’’

Breezerseksgeneratie

Eline Vere’ is voor toneel bewerkt door Léon van der Sanden, die tevens de regie in de productie van Het Nationale Toneel. Van der Sanden maakte jaren geleden bij Het Vervolg een toneelbewerking van ‘De avonden’, de debuutroman van Gerard Reve, waarop de zegen van de meester rustte. ‘Eline Vere’ kent een overwegend jonge cast. Logisch, vindt Maria Kraakman. ,,Het gaat over jonge mensen, die zich vervelen en uitgaan. Die worstelen met seksualiteit, met alle vragen waarmee jonge mensen zitten.’’

Huwelijksnacht

Anderhalve eeuw geleden zag de wereld van jong volwassenen er toch heel anders uit. ,,Het is in die zin gedateerd dat de verhoudingen nu anders liggen. Toen werden meisjes voor de huwelijksnacht gewaarschuwd, want pas op! Meisjes werden na zo’n nacht wel eens hysterisch, want dít nooit meer. Een kus was al heel wat. Nu, met de breezerseksgeneratie, is daar natuurlijk geen sprake van. We gaan het stuk ook nadrukkelijk niet modern maken, door in auto’s te rijden, met telefoons en horloges te werken en zo. Maar door die tijd te laten zien proberen we wel iets over nu te zeggen.’’

Bij ‘Eline Vere’ gaat het zuiver om de kracht van de verbeelding. ,,Bij Eline Vere denk je toch gauw aan boudoirs, palmbomen, rieten stoeltjes. De vormgeving is het tegenovergestelde, abstract. De kostuums zijn heel mooi, gelinkt aan die tijd, maar gemaakt van moderne stoffen. Het stuk laat veel ruimte aan de verbeelding.’’

 

,,Ik was 22, begreep alles, wist alles.”

 

Maria Kraakman richtte na de toneelschool met schrijfster en regisseuse Marijke Schermer toneelgroep Alaska op. ,,Toen ik net van de toneelschool kwam dacht ik dat ik heel volwassen was, terwijl ik nog niks had meegemaakt. Ik was 22, begreep alles, wist alles. Mijn ouders gingen uit elkaar en dat begreep ik allemaal heel goed. Het deed me wel zeer, maar ik dacht: het klopt wel, alsof je alles van de buitenkant bekijkt. Ik ben nu tien jaar ouder en door schade en schande wijzer geworden, en erachter gekomen dat ik lang niet alles weet en dat dat ook helemaal niet erg is. Ook ik heb lang gedacht dat ik uniek was met al mijn problemen. Langzaam kom ik erachter dat iedereen dat heeft. Zo bijzonder ben ik dus niet.’’

Banaliteit

Over de vraag wat haar drijfveer is als actrice, moet ze even nadenken. Bedachtzaam zegt ze dan: ,,Eline Vere roept de hele tijd: ’Als ik niet Eline Vere was, was ik actrice.’ Alleen zij kon dat niet doen, want toneelspelen stond bij haar ongeveer gelijk aan prostitueren. Voor mij is acteren de ideale ontsnapping uit de banaliteit van het dagelijks bestaan en ik verdien er nog geld mee ook. Ik zou er echt niet aan moeten denken om elke dag van negen tot vijf hetzelfde te moeten doen. Ik ben bijvoorbeeld te egoïstisch om als kleuterjuf te werken of in de zorg. Dat is een weekje leuk, niet langer.’’

 

,,Ik wilde rustig in de luwte groeien, en ik heb altijd op het juiste moment de goeie dingen kunnen doen. Daarmee heb ik ontzettend gemazzeld.”

 

,,Het is bij mij allemaal heel organisch gegaan. Ik heb nooit een ster willen worden. Ik wilde rustig in de luwte groeien, en ik heb altijd op het juiste moment de goeie dingen kunnen doen. Daarmee heb ik ontzettend gemazzeld. Toen ik van school kwam wierp Frans Strijards zich op als mijn docent en toneelvader. Ik heb toen ‘Sasja’ gespeeld in ‘Ivanov’. Die voorstelling is vergelijkbaar met deze. Toen dacht ik ook: dat ik dit mag doen!’’

Toneelspelen heeft volgens haar te maken met het overwinnen van angst. ,,Ik ben van nature een bang mens. Ik vind grote groepen eng, als ik ergens voor het eerst ben, vind ik dat eng. De eerste keer dat je op de toneelvloer staat, is doodeng. Ik heb elke keer het gevoel dat ik draken moet verslaan. Het kan zo met je op de loop gaan, dat je niet meer eet, dat je huilend in je bed ligt, niet meer slaapt, en denkt, o, als het maar goed wordt. Dat is elke keer zo, je begint het te herkennen. Je moet uiteindelijk kunnen zeggen: stop, het is maar toneel, ik eet nu een boterham, ik ga onder de douche en denk aan leuke dingen. Dus ik ga nu proberen om dat een beetje te relativeren, want zo belangrijk is het allemaal niet.’’

Karakterrollen

Ze speelde tot dusver in vier films, waarvan ‘Guernsey’ het grootste (artistieke) succes was. ,,Ik heb nog niet zoveel film gedaan. In Nederland moet je dat ook niet doen. Als je binnen een jaar drie films doet, is iedereen op je kop uitgekeken. De markt is gewoon te klein. Ik stel me voor om eens in de vier jaar een mooie film te maken, waarin ik mezelf ontwikkel, ook in leeftijd, want je moet niet krampachtig jonger proberen te zijn dan je bent. Mooie karakterrollen dus. Ik zou niet meer een jong meisje willen spelen. Ik werd laatst gebeld door iemand van televisie. Of ik in een serie iemand van achttien wilde spelen omdat het zwaar was om te doen, want ‘dat kun jij wel’. Nee, zei ik, daar heb ik geen zin meer in.’’

 

Voorstelling ‘Eline Vere’ naar Louis Couperus. Regie en bewerking Léon van der Sanden. Met Bien De Moor, Eva Damen, Folmer Overdiep, Jeroen Spitzenberger, Maria Kraakman, Marie-Christine de Both, Mirjam Stolwijk, Pauline Greidanus, Stijn Westenend, Tijn Docter, Vera Ketelaars, Vincent Linthorst. www.nationaletoneel.nl

 

December, 2007

UA-37394075-1