Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Mark Rietman, de ideale man en de weeffouten van de mens

Opnieuw speelt Mark Rietman een machtsbeluste man die aan zijn hoogmoed ten onder gaat. Na een bankier in ‘De prooi’ is hij in ‘De ideale man’ een politicus die ontmaskerd wordt. ,,Politici zijn vooral bezig zichzelf te positioneren.’’

 

In ‘De ideale man’ werkt het Nationale Toneel samen met NTGent. Het stuk is een bewerking door de Oostenrijkse Nobelprijswinnares Elfriede Jelinek van ‘An ideal husband’, Oscar Wildes boosaardige komedie uit 1895 over publieke moraal. ‘De ideale man’ laat een herkenbaar politiek machtsspel zien, waarin intriges, wedijver, egotripperij, ijdelheid, cynisme en hoogmoed tot de onvermijdelijke val leiden.

 

En net als Wilde is Jelinek gefascineerd door de machinaties van macht en leiderschap. Het stuk laat tegelijk het wankele fundament van de financiële wereld zien, ,,waarvan vrijwel niemand nog weet hoe het precies in elkaar steekt’’. Valt in ‘De ideale man’ nog de hand van Oscar Wilde te herkennen? ,,Ik houd ontzettend van Wilde, die man was geniaal,’’ zegt Mark Rietman, die als een van ’s lands beste acteurs over de gave beschikt om een enorme intensiteit aan een toneeltekst te geven. ,,Dit is een bewerking, maar het stuk van Wilde is er beslist goed in herkenbaar.’’

 

WILDE, BEROEMD OM SPITSE DIALOGEN EN ONELINERS

 

Wilde is beroemd om zijn spitse dialogen en sterke oneliners, vaak licht van toon. Jelinek is vooral bekend van haar zware en zwarte teksten voor toneel en in romans. ,,Ja, maar daarin laat ze wel zien hoe wij in het leven staan. Dat is wezenlijk niet anders dan bij Wilde. In zijn stukken vraagt hij zich ook af wat mensen beweegt, hoe ze zich tot de samenleving en elkaar verhouden. Dezelfde vragen stelt Jelinek, en inderdaad, daar is zij hard in, maar dat is Wilde ook. Goede schrijvers kunnen hard kijken naar de werkelijkheid en daar tegelijk een komedie van maken, zoals dit stuk ook is. Een harde kijk en tegelijk valt er veel te lachen om al die foute mensen.’’ 

Sinds Wilde is er op dat vlak weinig vooruitgang geboekt.

 

,,Het zit in onszelf, het is een weeffout in de mens zelf. En dat is wat toneel doet, het laten zien van onze weeffouten. Niet dat we er meteen beter van zullen worden, maar het kijken naar die foute mensen, geeft ons wel te denken. Het publiek kan van die personages iets in zichzelf herkennen, zodat je als toeschouwer denkt, ja, zo zit dat, zo gaat dat, ik ben niet de enige. Je spiegelt je als toeschouwer aan die mensen en je neemt je voor om het anders te doen. Dat biedt ook een zekere troost. Als je dat met een voorstelling weet bereiken, heb je je doel bereikt. Daar doen we het allemaal voor.’’

 

ZIE DE WANSTALTIGE IJDELHEID VAN DE POLITICI’

Mark Rietman speelt Robert Chiltern, die als gerespecteerd landelijk politicus en keurig getrouwd man van onberispelijk gedrag is. Kortom de ideale man. Maar achter die façade blijkt een op macht en geld beluste, ijdele figuur te schuilen die de staat plundert als een groot hedgefund. Als hij wordt gechanteerd en ontmaskerd stort zijn wereld in.

 

Rietman wijst erop dat we niet alleen midden in een financiële en economische crisis zitten. Er is ook een politieke crisis, zegt hij. En het ontbreekt aan leiderschap, aan mensen die het voortouw nemen en vergezichten ontvouwen. ,,Neem een man als Frans Timmermans (minister van Buitenlandse Zaken, red.). Hij is populair, maar hij is een man die meer bezig is zijn zelfingenomenheid via Facebook en andere (sociale) media te profileren dan gewoon een goede minister van Buitenlandse Zaken te zijn. Wanstaltige ijdelheid. Daar gaat de voorstelling ook over. Over mensen die vooral bezig zijn om zichzelf te positioneren. Hoe komen we over? Dat zit allemaal in ‘De ideale man’ verpakt. In een komedie met een ingenieus decor, dat een belangrijke functie in de voorstelling speelt.’’

 

CRISIS IS VOORAL KLAP VOOR JONGE MENSEN’

 

Is er, mede door de bezuinigingen, ook in het theater sprake van een crisis? ,,De crisis is het Nationale Toneel gelukkig bespaard gebleven. Het is vooral een klap voor veel jonge mensen doordat de laboratoria, de productiehuizen, waar jonge spelers ervaring kunnen opdoen, de nek zijn omgedraaid. Grote gezelschappen als Het Nationale Toneel proberen die taak, zo goed als het gaat, nu over te nemen.’’

 

,,Ik hoorde Jet Bussemaker (minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, red.) laatst zeggen dat het theater ook iemand zou moeten hebben die uitlegt waarom kunst en cultuur zo belangrijk zijn. Zoals in bijvoorbeeld De wereld draait door professor Robbert Dijkgraaf het belang van de wetenschap voorbeeldig kan uitleggen. Daarbij vergeet ze gemakshalve dat in de eerste plaats Den Haag zelf zou moeten zorgen voor bescherming van de kunsten. Er werd tot voor kort vanuit de politiek immers met weinig respect gesproken over kunst. Het is nu een tikkeltje beter,’’ zegt Rietman, al proeft hij nog altijd een zeker dedain bij sommige politici.

 

Maar de taak van het theater, vindt hij, is niet om de barricaden op te gaan of door te vertellen hoe belangrijk de kunsten zijn, maar door ‘mooie voorstellingen te maken’. ,,Goede voorstellingen die reflecteren op de samenleving. Het theater reageert op wat er in de maatschappij gebeurt, door vergezichten te laten zien en mensen iets mee te geven. Dat kunnen theatermakers nergens beter doen dan in de schouwburgen zelf.’’

 

TONEELSPELEN IS GEEN VETPOT’

 

Veel acteurs werken mee aan reclamespotjes. Heeft dat iets te maken met de financiële misère, ook in het theater? ,,Het inspreken van spotjes door acteurs is, denk ik, niet een gevolg van de crisis. Acteurs doen al minstens veertig jaar mee aan spotjes. Zo in de jaren zeventig waren er acteurs die daar morele bezwaren tegen aanvoerden, en die zullen er nog wel zijn. Neemt niet weg dat toneelspelen geen vetpot is als je dat vergelijkt met de verdiensten van mensen met een hbo-opleiding of in het bedrijfsleven, die cao’s zijn gewoon iets beter. Het schijnt bovendien dat de cao voor het theater rekening houdt met enige bijverdiensten.’’

 

Veel nieuwe stukken zitten tegenwoordig dicht op de huid van de actualiteit. Het Nationale Toneel zit wat dat aangaat dicht bij het vuur, vlakbij het Binnenhof. ,,Ja, het Nationale Toneel zit in De Haag. Onze jonge acteurs kijken nu rond in de Tweede Kamer en gaan daar een voorstelling over maken. Het is een interessante tijd, politiek gezien, dus is het heel goed dat het Nationale Toneel daar iets mee doet.’’

 

MIJN SPEL WORDT GEZIEN EN ERKEND’

 

Mark Rietman wisselt als acteur moeiteloos heftig met verstild spel af, en hij weet ook in zware en duistere teksten de toon licht en elegant te houden. Toch overwoog hij om er pakweg vijftien jaar geleden het bijltje bij neer te gooien. Hij werd geprezen voor zijn rollen op toneel en op tv, maar zelf was hij niet tevreden. Het duurde even voordat hij zichzelf opnieuw had uitgevonden. Maar nu heeft hij zijn draai weer helemaal gevonden, getuige de groeiende lijst aan grote en geprezen rollen.

 

Hij veranderde van een goede, wat brave acteur in een toneelspeler die alle registers durft aan te spreken. En hij werd steeds beter en brutaler, getuige zijn recente rollen als Gijsbrecht, koning Lear en die van Rijkman Groenink in ‘De prooi’, over de ondergang van ABN Amro. ,,Bij het Nationale Toneel heb ik het goed naar mijn zin. Ik werk daar graag met Theu Boermans en Johan Doesburg aan goede voorstellingen. We hebben een match. En tja, die dip van toen… Nadat ik weer mooie rollen kon gaan spelen, heb ik het acteren weer volledig kunnen oppikken. Ik heb daarin mijn draai hervonden. Dat wordt gezien en erkend.’’

 

WE HOPEN DAT DE GIJSBRECHT WEER TRADITIE WORDT’

 

De ideale man’ is niet de enige productie waarin Mark Rietman dit seizoen is te zien. Onder regie van Johan Doesburg speelt hij in het voorjaar Prospero in Shakespeares ‘De storm’, ook weer een stuk over een machthebber, ,,die wraak wil nemen over wat hem is overkomen, ook een stuk over het omgaan met macht.’’

 

Hij besluit het seizoen in de herneming van ‘De prooi’. En of het nog niet genoeg is, verruilt hij rond de jaarwisseling zijn vaste gezelschap het Nationale Toneel tijdelijk voor Het Toneel Speelt, waar hij opnieuw de hoofdrol in Vondels ‘Gijsbrecht van Amstel’ speelt. Daarmee herstelde Het Toneel Speelt enkele jaren geleden de oudste en bekendste theatertraditie van ons land. In de regie van Jaap Spijkers zette Mark Rietman een verbluffende Gijsbrecht neer. ,,Alweer voor de derde keer op rij in Amsterdam. We hopen dat dit weer echt een traditie gaat worden.’’

 

Voorstelling: ‘De ideale man’ door het Nationale Toneel en NT Gent. Tekst: Oscar Wilde, bewerking: Elfriede Jelinek. Regie: Theu Boermans. Spel: Anniek Pheifer, Ariane Schluter, Chris Thys , Frank Focketyn, Jaap Spijkers, Katja Herbers, Mark Rietman, Steven Van Watermeulen. Tournee t/m eind december 2013. www.nationaletoneel.nl

 

Oktober, 2013

 

Een bekorte versie verscheen in kranten die zijn aangesloten bij De Persdienst.

UA-37394075-1