Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Molière in geheel donkere cast: ‘Vrekken heb je overal’

In Molières ‘De vrek’ botst geldhonger met de liefde. In een geheel donkere cast wil theatermaker Hans van Hechten laten zien dat hebzucht van alle tijden en van alle mensen is. ‘Vrekken heb je ook in Suriname,’ zegt Kenneth Herdigein, een van de acteurs.

 

Meestal worden donkere acteurs alleen gecast in allochtone producties of als het script erom vraagt. Hans van Hechten wil met dit clichébeeld breken en de universaliteit van een klassieker als ‘De vrek’ versterken. ,,Het eigenaardige is dat als je het over een Surinaamse vrek hebt of als je Suriname en vrekkigheid in één adem noemt, mensen een beetje beginnen te lachen. Alsof dat niet bij elkaar hoort. Maar ik houd van contrasten, van dingen die misschien niet helemaal kloppen maar juist daardoor interessant zijn of intrigeren,” zegt Van Hechten, sinds jaar en dag actief als veelzijdig regisseur van theater met een multiculturele inslag.

,,Vrekken heb je ook in Suriname,” beaamt Kenneth Herdigein, Nederlands acteur van Surinaamse afkomst. ,,Overal heb je mensen die achter het geld aan zitten, die geld het belangrijkste vinden. Daarin zal een Surinamer niet anders zijn dan een Nederlander.” Hans van Hechten: ,,Het is een cliché natuurlijk, dat men in Suriname er maar op los zou leven, dat ze daar zouden smijten met geld. Vrekkigheid is niet voorbehouden aan bepaalde mensen, het is universeel. Het zit overal, bij iedereen.”

 

DE GEDROOMDE VREK

 

Hans van Hechten speelde al jaren geleden met de gedachte om ‘De vrek’ te spelen, Molières beroemde komedie uit 1668 over de aartsgierigaard Harpagon. Het kwam spontaan in hem op toen hij de voor hem gedroomde vrek zag spelen. ,,Vijftien jaar geleden deed ik een theaterproject in het Cosmic Theater in Amsterdam, in de tijd dat alles nog vol was van het multiculturele. Daar zaten Surinaamse/Antilliaanse acteurs in, ook een Koerdische acteur. Een van hen was Maikel van Hetten. Ik zag hem spelen, hij was heel erg goed. Vraag me niet waar het vandaankwam, maar ineens dacht ik: dat is de vrek. Die man moet ooit de vrek Harpagon van Molière gaan spelen. Hij heeft de uitstraling, hij is een beetje mager, hij heeft humor.”

Uiteindelijk bleek dat iets voorbarig, al had het niet veel gescheeld of hij had de voorstelling in het hol van de leeuw gespeeld: de optiebeurs. ,,Ik ontmoette een jongen van de optiebeurs in Amsterdam, op het Damrak. Het lijkt me leuk om ‘De vrek’ bij jullie te spelen, zei ik hem. Dat vond hij een ontzettend leuk idee. Toen ik hem een week later belde, bleek dat zijn baas het helemaal niet zo’n leuk idee vond om op de aandelenbeurs een stuk over hebzucht te spelen.”

Twee jaar geleden zag hij Van Hetten opnieuw spelen, in het Bijlmerparktheater. Opnieuw drong het beeld zich onontkoombaar aan hem op: ,,Die man ziet er nog steeds uit als een vrek, dacht ik.” Hij slaagde er met theaterproducente Henrike van Engelenburg tenslotte wel in om de gewenste voorstelling te ontwikkelen. ,,Als je bewerkt en regisseert,” is zijn ervaring, ,,heb je van tevoren allemaal fantastische plannen, maar op de eerste repetitiedag dacht ik bij een aantal dingen al: weg ermee, dat gaan we niet doen. Een voorstelling moet zich ook voegen naar de individuen die je op het toneel hebt.”

 

EEN EIGENTIJDSE VERSIE

 

Van Hechten koos voor een eigentijdse versie. Hij wilde ‘De vrek’ ook niet surinamiseren. ,,We besloten het stuk het stuk te laten, wel eigentijds, maar zonder dit te forceren. Dan blijft er veel overeind omdat het over menselijke betrekkingen gaat. Dan merk je dat je maar weinig woorden in de tekst hoeft te veranderen. Van een koets is taxi gemaakt, alleen dat soort dingen.”

,,Het stuk is driehonderdvijftig jaar geleden geschreven. Je kunt het spelen zoals het altijd is gespeeld, in kostuums. Ik vroeg me af wat er zou gebeuren als je het stuk naar onze tijd vertaalt, alsof Molière het vandaag de dag geschreven zou hebben. Ook dan blijkt er heel veel overeind te blijven. Vóór Molière had je de commedia dell’arte, met allemaal typetjes, clichés. De Fransman was de eerste die er mensen van vlees en bloed van maakte. Daarom wordt hij nog steeds gespeeld. Er zitten nog wel commedia dell’art-achtige dingen in ‘De vrek’, maar hij voert herkenbare mensen op, die zijn niet veranderd. Dat is het geniale van Molière.”

Kenneth Herdigein neemt diverse rollen voor zijn rekening, waaronder die van huwelijksmakelaar en de oude man, Anselme. ,,Ik heb ook een vrouwenrol. Ik ben er nog niet uit of ik alle vrouwen speel. Het zijn soms kleine rollen, soms duren ze niet langer dan tien seconden,” zegt de acteur die toneel, film en tv doet, en in de musical ‘Amandla! Mandela’ een jaar of vijf geleden van Nelson Mandela een held van menselijke formaat wist te maken. ,,Ik speel verschillende rollen maar eigenlijk speel ik één rol. Daar komt het op neer, een beetje dezelfde mens. Daar zit een gedachte achter. Dat klinkt misschien een beetje zweverig, maar het maakt, denk ik, wel duidelijk wat ik bedoel. Als ik één druppel van de zee in huis heb, heb ik de zee in huis. Een druppel van elke rol is die ene druppel waar het allemaal uit voortkomt. Alleen doe ik de ene keer alsof ik een vrouw ben, de andere keer alsof ik een beursjongen ben of iemand uit het bankwezen. Of een oude man of de moeder van de Marianne in ons stuk. Maar die ene druppel is de zee.”

 

BEZETEN VAN GELD

 

Voor Hans van Hechten gaat het stuk over iets heel basaals en tegelijk iets heel simpels: ,,Het gaat over mensen die bezeten zijn van geld, die denken met geld alles in de wereld te kunnen kopen. En de vrek staat voor dat geld. Dat is de ene kant. De andere kant is de liefde. Al die andere acteurs staan voor de liefde, niet voor de volle honderd procent, soms is het een beetje grijs. Maar die zee is eigenlijk de liefde. De zee komt aanzetten en probeert dat strand met water en liefde te bedekken.” Kenneth Herdigein: ,,Genegenheid tegenover hebzucht, vriendschap tegenover hebzucht. Daar gaat het stuk bij ons over.”

Een actueel stuk over een tijdloos onderwerp, al lijkt het actueler dan ooit in een wereld waarin het aantal miljardairs met de dag groeit en het wemelt van de vrekken. Hans van Hechten: ,,Mensen denken vaak dat hoe meer ze bezitten des te gelukkiger ze worden. Waarmee ik niet wil zeggen dat hoe armer je wordt des te gelukkiger je wordt.”

Kenneth Herdigein: ,,Ik vind geld ook helemaal niet belangrijk totdat ik het niet heb. Dan vind ik het opeens héél belangrijk.”

Hans van Hechten: ,,Er zijn heel veel mensen die geld hebben, die steeds meer geld willen hebben en nog meer geld en nog meer geld. Ze schaffen allerlei onzinnige dingen aan omdat ze denken dat ze het leven daarmee rijker kunnen maken. Dat is voor mij het hoofdthema van ‘De vrek’. Of dat er uiteindelijk allemaal uitkomt, moeten we afwachten, maar we proberen er in elk geval een leuke, humorvolle en toegankelijke productie maken.”

 

MOLIÈRE WAS EIGENLIJK EEN CARTOONIST

 

Molière was zeer actueel in zijn eigen tijd en blijkt dus nog steeds actueel. Hans van Hechten: ,,Hij sprong in op wat er gebeurde, op wat hij zag. Hij schreef ook ‘Tartuffe’, een stuk dat jarenlang verboden is geweest vanwege de satire op de geestelijkheid in die tijd. Bij de aanslag op Charlie Hebdo moest ik ook aan hem denken. Molière was eigenlijk ook een cartoonist. Zoals hij met zijn komedies zijn tijd tekende.”

,,Onder die censuur heeft hij erg geleden. Godzijdank was Louis Quatorze (Lodewijk XIV, de Zonnekoning) koning van Frankrijk en zeer op zijn hand. Diens moeder was zo vroom als Job en wou niet dat dat stuk gespeeld werd, maar toen zij dood was, mocht hij meteen aan de gang. Ja, hij is nog steeds actueel. Je moet het alleen vertalen. Als je het speelt in het kostuum van de zeventiende eeuw, met kniekousen, wordt het afstandelijk. Ik hoop dat onze bezoekers straks denken: dit is dichtbij, dit is heel dichtbij huis.”

Molière is in het theater eigenlijk nooit van het repertoire verdwenen. ,,Het komt voor dat in zijn stukken allerhande teksten van moderne filosofen gevoegd worden. Dat beschouw ik als een vorm van wantrouwen tegen zijn teksten. Dan wordt hij heel zware kost en intellectualistisch. Dat is niet mijn pakkie-an. Ik hou van lekker aards theater. Molière werd de god van de lach genoemd. Le dieu du rire. Wij proberen de humor er goed uit te laten komen. We staan niet op de lach te spelen, het is geen klucht. Het is een komedie.”

 

EEN EN AL SPRAAKVERWARRING

 

Kenneth Herdigein: ,,Ik hoor mijn collega’s lachen en ik moet zelf ook lachen. We willen ook dat onze bezoekers gaan lachen, maar Molière is grappig, niet wij. Het is ook een en al spraakverwarring. Waar we vooral op zoek naar zijn, is wat je níet zegt.”

Hans van Hechten: ,,Er is een enorme spraakverwarring. De personages praten soms totaal langs elkaar heen. Ze bedoelen soms hetzelfde, maar zeggen iets heel anders. Daar zit Molière vol mee. Hoe serieuzer je die scène speelt des te geestiger het wordt. Het is heel geestig maar heel tragisch. Moet je je voorstellen dat je vader, een weduwnaar, tegen je zegt: ‘Zoon, ik heb voor jou een rijke weduwe gevonden en voor je zus een heel ouwe kerel die snel doodgaat maar wel heel rijk is.’ En hij neemt zelf een leuke jonge blom!” Kenneth Herdigein: ,,Dat is toch Saddam Hussein! Het is een serieuze kwestie, maar zodanig dat het grappig wordt. En dat het grappig wordt, is dankzij Molière, dankzij zijn tekst.”

‘De vrek’ is voor Herdigein bovendien een goede kapstok om sprankelend toneel te laten zien. ,,We willen een goed verhaal vertellen. Je vertelt een verhaal, op onze manier, bijna met ‘Dames en heren, er was eens een man, hij was zo gierig als de neten…’ Laatst speelden we het stuk in de foyer van het repetitielokaal, hier in de Haarlemse Studio’s. Onze vrek was de kok. Hij kookte echt. Hij diende cassavesoep op en Surinaamse gadogado. En gebakken garnaaltjes, op de vrekse manier. Iedereen kreeg één garnaaltje. Er waren misschien vijftien, zestien mensen naar deze repetitie komen kijken en terwijl de vrek kookte, speelden we de voorstelling. Dat is een andere manier van dit verhaal vertellen en stelt heel andere eisen aan de spelers, maar het was wel hartstikke leuk.”

 

‘MOORDVROUW’ IS ZO VERVLOGEN

 

Herdigein is elk jaar wel in een nieuwe theatervoorstelling te zien. ,,Dat is lekker werken,” zegt hij, ,,dat voelt als thuiskomen. Ik heb nu in twee televisieseries achter elkaar gewerkt, in drie eigenlijk, ‘Overspel’, ‘Danni Lowinski’ en ‘Moordvrouw’. Daar gaat het heel anders toe. Je draait de scène, en als het niet goed is, draai je de scène opnieuw. Is het goed is het klaar. Hier ga ik straks naar huis en maalt het de hele dag door mijn hoofd. Mijn vrouw en mijn kind zie ik amper. ’s Morgens moet ik alweer vroeg naar mijn werk en maalt het maar door. En dat gaat zo zeker drie maanden door. Dat proces. Bij ‘Moordvrouw’ is dat niet aan de hand. Je komt. Scène erop. Klaar. Je gaat weg en het is vervlogen. Dat is dit niet. Dit neem je mee naar huis, ook al zeg ik tegen mezelf, laat je werk achter, neem het niet mee. Helpt niet. Het blijft maar door spoken.”

 

EEN GEMENGD PUBLIEK

 

Bij toneel zie je doorgaans niet zoveel Surinamers of Antillianen in de zaal. Zal dat nu anders zijn? Kenneth Herdigein: ,,Je hebt onder Surinaamse artiesten veel goede en succesvolle acts die veel publiek trekken. Neem Jörgen Raymann of Jeffrey Spalburg. Zij trekken een toppubliek. Een gemengd publiek. Dat is Amsterdam. Dat is Nederland, in mijn optiek. Daar lopen wit en bruin en zwart en geel allemaal door elkaar. Meestal zitten de zalen dan nog vol ook. Als wij dat met ‘De vrek’ weten te bereiken, zou ik dat geweldig vinden.”

 

Voorstelling: ‘De vrek’. Regie en idee: Hans van Hechten. Met: Kenneth Herdigein, Sergio Hasselbaink, Rogier Komproe, Maikel van Hetten, Imanuelle Grives, Shertise Solano en Michiel Blankwaardt. Bewerking en vertaling: Hans van Hechten i.s.m. Karlijn Stoffels. Dramaturgie: Jenny Mijnhijmer. Muziek: Mattie Poels. Decor: Elze van den Akker. Producent: Henrike van Engelenburg. Tournee van februari tot en met mei 2015. Première: 23 februari, Stadsschouwburg Amsterdam. www.devrek.nl

 

Februari 2015

Een verkorte versie is te lezen in kranten die zijn aangesloten bij De Persdienst (DPd).

UA-37394075-1