Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Mulisch’ meesterwerk ‘Het stenen bruidsbed’ een belevenis op toneel

Het belooft een belevenis te worden: ‘Het stenen bruidsbed’ door het Nationale Toneel. Met deze toneelbewerking van het beroemde boek van de in 2010 overleden Harry Mulisch, komt een langgekoesterde wens van theatermaker Johan Doesburg uit. ,,Ik ben er echt door aangestoken.”

 

In het voorjaar van 2013 wordt druk gerepeteerd voor de voorstelling die eerst in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag is te zien en daarna op tournee gaat. Acteurs zitten verspreid op het steil oplopende toneel. Regisseur Johan Doesburg, die als scholier van zeventien al een zwak had voor Mulisch’ roman, geeft aanwijzingen aan zijn hoofdrolspeler Jeroen Spitzenberger, die aan zijn voeten ligt. Boven hen zweeft een bakje voor de soldaten die in hun bommenwerper hun verwoestende werk zullen doen. Midden op het toneel staat een huisje dat omhoog en omlaag kan. Aan de achterkant van het huisje is een videoscherm voor oorlogsbeelden.

 

‘CORINTH IS NET ALS DRESDEN EEN RUÏNE’

 

Maar wat de aandacht trekt is, links op het toneel, een schedel. Hij ligt er nu nog eenzaam en verlaten bij, maar gaandeweg de voorstelling zal hij gezelschap krijgen van honderden andere kunststoffen doodskoppen. Tot een waar ‘killing fields’ het kerkhof van de geschiedenis zal verbeelden. ,,We lopen als het ware op de geschiedenis”, licht Johan Doesburg (‘Medea’, ‘Strange interlude’, ‘De prooi’) toe, na de repetitie. ,,De vloer zal vol met schedels liggen. Tweeënhalfduizend schedels. Dat is een container vol. Maar die krijg je niet gelijk te zien.”

 

STERK EN INDRINGEND TONEELBEELD

 

Het is een sterk en indringend toneelbeeld, maar dat past bij het veelgelaagde ‘Het stenen bruidsbed’ (1959), een van de belangrijkste naoorlogse werken in de Nederlandse literatuur. Een boek dat je, als je er eenmaal ‘inzit’, niet meer los laat, het is even raadselachtig als betoverend en met groot literair bravoure geschreven. ‘De aanslag’ is Mulisch’ bekendste werk over de Tweede Wereldoorlog, maar de kiem ervoor legde hij reeds in dit boek dat niet over de slachtoffers gaat, maar over daders.

 

Ongekend en confronterend, zeker zo kort na de oorlog, is dat de oorlogsmisdadiger geen Duitser is maar een Amerikaan. Deze Norman Corinth neemt als boordschutter in een bommenwerper op 13 februari 1945 deel aan het verwoestende bombardement op Dresden. Hij zit als geallieerde aan ‘de goede kant’, maar hij overschrijdt een grens door na zijn ‘klus’ op burgers te schieten.

 

Tandheelkundige Corinth neemt in 1956 de uitnodiging voor een tandartscongres in Dresden aan en komt daarmee terug in de hel die hem nooit verlaten heeft. De vernietiging van Dresden heeft ook hem verwoest. ,,Hij gaat het onbekende tegemoet en dat is prikkelend, opwindend, angstig, maar hij zoekt het ravijn op”, zegt Johan Doesburg. ,,Maar ook het ravijn in zichzelf. Hij is evenals Dresden een gehavende relikwie, een overblijfsel, een ruïne”, vult Jeroen Spitzenberger aan, onder meer bekend van de film ‘Alles is liefde’, de toneelvoorstelling ‘De prooi’ en de tv-serie ‘Divorce’ en de film ‘Süsskind’. Vooral de scène over de gevolgen van het bombardement en daaropvolgende vuurstorm – er kwamen 25.000 burgers om – grijpt naar de keel. ,,Bij de repetities zit ik er steeds met tranen in mijn ogen naar te luisteren. Het is onontkoombaar, gruwelijk”, zegt Jeroen Spitzenberger.

 

LITTEKENS VAN BRANDWONDEN

 

Hoe speel je een beschadigd man, iemand die zowel vanbinnen als vanbuiten verminkt is, een man die tegelijk een grote aantrekkingskracht op vrouwen uitoefent? ,,De littekens van de brandwonden die Cornith heeft, worden nagemaakt”, zegt Spitzenberger. ,,Ze zullen zeker een en ander aan mijn gezicht gaan veranderen.”

 

‘Het stenen bruidsbed’ is geen feelgoodstory maar een grimmig verhaal. Mulisch haalt in zijn complexe roman veel overhoop, dwingt tot nadenken en stelt – lastige – gewetensvragen zonder zelf een moreel standpunt in te nemen. En zoals Mulisch in zijn boek de lezer voorbij de grens voert van wat wij beschaving noemen, laat Doesburg in het theater de toeschouwer in de afgrond kijken. Doesburg: ,,Zonder op de hurken te gaan zitten maken we het inzichtelijk. Volgens mij is het heel goed te volgen. Ook al snap je van een aantal blokken niet ieder woord, je kunt er de teneur van pakken.”

Er is een sterke link met de actualiteit. Doesburg: ,,Denk aan voormalig Joegoslavië, de onzinnigheid van Irak, onze politieacties in Afghanistan, aan Syrië. Wanneer wordt er wel en wanneer wordt er niet door de internationale gemeenschap ingegrepen? Hoe komen die soldaten terug? Wat zegt de geschiedenis ervan? Dát is actueel.” En er is de link naar op afstand oorlog voeren: van computergames naar drones.

 

EERBETOON AAN DE MEESTER

 

De voorstelling is ook een eerbetoon aan Mulisch. ,,Ik heb heel veel van hem gelezen”, zegt Johan Doesburg.

 

,,Hij is cryptisch in dit boek – zijn meest heldere boek is ‘De aanslag’ – maar hier werd hij echt bekend mee. Het was een bestseller. Al moet je altijd maar weer afwachten of er publiek voor is. Dat weet je niet, dat weet je eigenlijk nooit. Maar het zou best kunnen dat er een leraar met zijn klas naartoe gaat en een aanknopingspunt vindt om het boek ter hand te nemen. Het is ook mogelijk dat iemand die het boek niets aan vond de voorstelling bezoekt en alsnog gegrepen wordt.”

 

Voorstelling ‘Het stenen bruidsbed’ naar Harry Mulisch door het Nationale Toneel. Regie: Johan Doesburg. Met o.a. Jeroen Spitzenberger, Antoinette Jelgersma, Bram Suijker, Pieter van der Sman Sallie Harmsen, Stefan de Walle, Tamar van den Dop, Vincent Linthorst. Muziek (live): Harry de Wit. Den Haag, Koninklijke Schouwburg. Vanaf september landelijke tournee. www.nationaletoneel.nl

 

* Zie ook: uitvoeriger interview met Johan Doesburg en Jeroen Spitzenberger:

 

‘Ik ben schuldig, maar er zijn er meer schuldig geweest’

 

April, 2013 

UA-37394075-1