Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Nobelprijswinnaar Patrick Modiano zegt veel met weinig woorden

Bij de bookmakers stond Patrick Modiano (1945) tamelijk hoog genoteerd, toch mag het een verrassing heten dat de Nobelprijs voor de literatuur 2014 naar deze Franse schrijver gaat.

Dat was het ook voor de Parijse kluizenaar zelf, die nadat op donderdag 9 oktober jongstleden hem het bericht eindelijk bereikt had, vol ongeloof en stamelend opmerkte dat hij de toekenning zelf ook maar bizar vond. Modiano is weliswaar een vooraanstaand schrijver, maar hij staat niet te boek als een literair zwaargewicht, zoals andere Nobelprijswaardige schrijvers als de Amerikaan Philip Roth, de Japanner Haruki Murakami en de tot Fransman genaturaliseerde Tsjech Milan Kundera.

 

Patrick Modiano is de veertiende Franse schrijver die ’s werelds hoogste letterkundige prijs ontvangt, waaraan een bedrag van ruwweg 930.000 euro verbonden is. Als je de Iers-Franse schrijver Samuel Beckett meerekent, zou je zelfs op vijftien laureaten komen – geen land scoorde ooit hoger. Zes jaar geleden ging de prijs naar zijn landgenoot J.M.G. Le Clézio. Modiano’s uitverkiezing is desondanks een flinke opsteker voor de Franse literatuur die allang niet meer toonaangevend is. 

De Fransman, die zo’n dertig romans op zijn naam heeft staan, was en is een ster in eigen land. Bij ons vielen de boeken van deze teruggetrokken, schuwe schrijver aanvankelijk ook zeer in de smaak. Twee derde van zijn oeuvre is in het Nederlands beschikbaar. De Arbeiderspers bracht zijn boeken trouw in vertaling uit, totdat de uitgeverij het na een aantal jaren voor gezien hield. Het was daarna aan Meulenhoff en aan Querido te danken dat Modiano in Nederland werd ‘herontdekt’.

 

PARIJS IS MODIANO’S UNIVERSUM

 

Wie Modiano zegt, zegt Parijs. Parijs is zijn universum. De stad kent hij als zijn broekzak. Er zullen weinig schrijvers zijn die het oude en moderne Parijs zo mooi met elkaar verweven als hij. Het is knap zoals Modiano details weet uit te lichten, een personage, straat of huis weet te typeren. ,,Ik heb het gevoel dat ik de enige ben die het verband legt tussen het Parijs van die jaren en het tegenwoordige Parijs, de enige die zich al die details herinnert,” schreef hij. Parijs zou je een obsessie van de schrijver kunnen noemen, vooral het Parijs van de oorlogsjaren, van de jaren vijftig en zestig. Wie de stad kent en ervan houdt, zal zich zeker thuisvoelen in Modiano’s boeken.

 

VERWAARLOOSD KIND

 

Patrick Modiano werd geboren op 30 juli 1945 als de zoon van een Belgische actrice en een uit Alexandrië in Egypte afkomstige Joods-Italiaanse man. De schrijver had geen gemakkelijke jeugd. Hij voelde zich een verwaarloosd kind dat zich met veel pijn en moeite wist te handhaven in een vijandige wereld. Hij liep op zijn vijftiende van huis weg, het was januari 1960. ‘Het was een dronkenmakend gevoel om in één klap alle banden te hebben verbroken: een bewust radicale breuk met de discipline waaraan je onderworpen was, met je leraren en je klasgenoten. Voortaan heb je niets meer te maken met die mensen’, schreef hij daarover. Maar de extase was van korte duur. ‘Weglopen is – schijnt het – een soort noodkreet, en soms een vorm van zelfmoord. Toch heb je even het gevoel van eeuwigheid. Je hebt niet alleen alle banden met de wereld verbroken, maar ook met de tijd.’

Hij debuteerde eind jaren zestig met ‘De plaats van de ster’ (1968, ‘La place de l’étoile’), over een Jood die wordt achtervolgd door de schimmen uit het Derde Rijk. Het debuut van de jonge schrijver, die in Frankrijk meteen gold als een literair wonderkind, was een groot succes. De roman zette de toon voor de boeken die zouden volgen: vrijwel plotloze romans die het vooral moeten hebben van associaties en van de suggestie. Schijn en werkelijkheid, heden en verleden vloeien in elkaar. Als een hedendaagse Marcel Proust gaat hij op zoek de verloren tijd.

 

AAN DE RAND VAN DE SAMENLEVING

 

De thema’s van Modiano zijn sinds zijn debuut dezelfde gebleven: identiteitsproblemen, de oorlog, levens in de illegaliteit en aan de rand van de samenleving. Er is altijd de echo van het verleden die de stilte van het heden overstemt. Modiano’s personages zijn vervuld van een diepe eenzaamheid en volkomen op zichzelf teruggeworpen. Ze kunnen zich niet ontworstelen aan de kluisters van hun verleden. Ze blijven in kringetjes bewegen die steeds kleiner en verstikkender worden. Schijn en werkelijkheid, heden en verleden vloeien in deze wonderlijke wereld ineen. Herinneringen blijven vaag, raadselen onopgelost, vragen onbeantwoord. De stijl is helder en melancholiek. Modiano heeft weinig woorden nodig om veel te zeggen. Hij verstaat de kunst om op terloopse, bijna achteloze wijze rake zinnen door zijn verhaal te strooien waar je gemakkelijk overheen leest: ‘Er gaat geen tijd voorbij voordat weer aan het licht komt wat is uitgewist.’

 

SCHRIJVEN ALS NACHTMERRIE

 

Een Modiano herken je in één oogopslag. Dat heeft prachtige, veelal kleine romans opgeleverd, al kleeft er aan die herkenning ook het nadeel van een zekere voorspelbaarheid. Onvermijdelijk, vindt Modiano. Een schrijver is er volgens hem nu eenmaal toe veroordeeld om telkens ‘hetzelfde boek’ te schrijven omdat hij steeds door dezelfde bron wordt gevoed.

Je leest aan die wat laconieke, dromerige stijl niet af dat schrijven voor hem ‘een nachtmerrie’ is. ‘Ik vind schrijven verschrikkelijk beklemmend’, zei hij. Dat geldt niet voor het bedenken van een verhaal, dat vindt hij heerlijk, maar om wat in je hoofd zit exact in taal te vangen, want ‘op papier krimpt alles.’

Die innerlijke strijd leverde niettemin veel mooie romans op, zoals ‘Dora Bruder’ (1997). In deze roman valt de verteller samen met de schrijver die het leven probeert te reconstrueren van een vijftienjarig meisje dat in 1942 omkomt in Auschwitz. In dit boek valt op hoe filmisch Modiano kan schrijven. Sterk is ook het in 1975 verschenen ‘Villa Triste’, over een jongeman die het roerige Parijs van de vroege jaren zestig ontvlucht waar een sfeer van terreur en contraterreur heerst. Opvallend is ‘Uit verre vergetelheid’ (‘Du plus loin de l’oubli’, 1995), een ‘liefdesroman’ over een vijftigjarige schrijver die zich oude goklustigen in Parijs en Londen herinnert. Recente successen zijn ‘Dans le café de la jeunesse perdue (‘In het café van de verloren jeugd’, 2007) en ‘L’herbe des nuits’ (‘Het gras van de nacht’, 2012).

 

VOETAFDRUKKEN IN DRIJFZAND

 

De boeken van Modiano zijn veelal semi-autobiografisch, maar geen van zijn romans zijn zo nadrukkelijk autobiografisch als ‘Een stamboek’ (‘Un pedigree’, 2005). Het boek was in Frankrijk een bestseller en werd destijds door Bernlef in het Nederlands vertaald. In deze roman doet Modiano op welhaast klinische wijze, als in een proces verbaal, verslag van zijn jeugd, de liefdeloze opvoeding die zijn ouders hem gaven, over hun oorlogsverleden en over de dood, op tienjarige leeftijd, van zijn broertje. Op zijn kenmerkende wijze zoekt Modiano in dit boek ‘naar voetafdrukken in het drijfzand’, en dat doet hij schijnbaar emotieloos en daardoor extra beklemmend.

 

Oktober 2014

 

Een verkorte versie verscheen in regionale en provinciale kranten die zijn aangesloten bij De Persdienst (Wegener).

 

UA-37394075-1