Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Salman Rushdie en de verontrustende clown

Jarenlang leed de Brits-Indiase schrijver Salman Rushdie (Bombay, 1947) onder het moslimterrorisme. Hij neemt nu ‘wraak’ met ‘Shalimar de clown’. In zijn boek kruipt hij in de huid van islamitische jihadisten. Tegelijk revancheert hij zich voor zijn teleurstellende roman ‘Woede’ (2001), waarin Rushdie de consumptiedrift en digitale gekte van de moderne westerse samenleving op de hak neemt.

 

De verschijning van een nieuwe roman van Salman Rushdie is nog altijd wereldnieuws, zij het dat zijn reputatie de laatste tijd tanende was. De Britten namen het hem bovendien kwalijk dat hij Engeland, dat hem jarenlang had beschermd tegen moslims die het op zijn leven hadden gemunt, verruilde voor de Verenigde Staten om zich met een ex-fotomodel in New York te vestigen. Nederland kreeg de wereldprimeur van het boek omdat Rushdie goede herinneringen bewaart aan het Boekenbal in 2001, toen hij als schrijver van het boekenweekgeschenk ‘Woede’ hier als een vorst werd onthaald.

Hoe het zij, met zijn ‘Shalimar de clown’ is Rushdie terug op het hoge niveau van ‘Midzomernachtkinderen’ (1981) en ‘De duivelsverzen’ (1988). Her en der is zijn boek reeds bejubeld als een literaire sensatie, niet alleen omdat het zo verbluffend goed is, maar omdat Rushdie zich na ‘De duivelsverzen’ opnieuw in het hol van de leeuw waagt. Hij zat sinds 1988 immers jarenlang ondergedoken vanwege het doodvonnis (fatwa) dat wijlen ayatollah Khomeiny, de geestelijk leider van Iran, over hem had uitgevaardigd. In die roman haalde Rushdie de legende aan dat de duivel de profeet Mohammed enkele regels van de koran zou hebben ingefluisterd.

Spot

In ‘Shalimar de clown’ begeeft hij zich opnieuw op glad ijs door zich te verplaatsen in (moslim)terroristen. Wie de spot drijft met Koran, profeet of Allah kan het zwaar te verduren krijgen. Maar daarvan lijkt in dit boek geen sprake, al is het moeilijk om te bepalen hoe explosief de inhoud voor moslims is. Rushdie kan in elk geval moed niet worden ontzegd.

‘Shalimar de clown’ begint aan het eind van de vorige eeuw in Los Angeles, met Max Ophuls, voormalig ambassadeur in India, en zijn buitenechtelijke dochter India. Ophuls is een kosmopoliet van Joodse afkomst, een erudiet en een rokkenjager. Zijn dochter brengt oost en west bijeen, al voelt ze zich meer thuis in de westerse dan de oosterse wereld. Voor de in het westen getogen India, die later Kashmira blijkt te heten (de symboliek ligt er in het boek soms wel erg dik bovenop) is godsdienst ,,waanzin maar toch werd ze geraakt door de verhalen en dat was verwarrend”.

Caleidoscoop

Als Shalimar de clown in LA opduikt om een terroristische daad (én persoonlijke wraakneming) te plegen, is dit het begin van een werveling van verhalen die beurtelings spelen in Los Angeles, Kasjmir en de Elzas in de Tweede Wereldoorlog. In Kasjmir is Shalimar een acteur en clown die in een toneelgroep Indiase mythen opvoert. Zijn liefde (het boek is óók een liefdesroman) voor de danseres Boonyi wordt hem fataal.

Tot op de helft van het boek valt er te genieten van magisch-realistische beschrijvingen. De ommekeer volgt als in Kasjmir, de door India geannexeerde regio die ook door Pakistan wordt geclaimd, de vlam in de pan slaat. Zie hier de parallel met de Elzas, waar Frankrijk en Duitsland jarenlang om hebben gevochten.

De strijd tussen Hindoes (Pandits) en moslims ontaardt in monsterlijk geweld. Niet alleen oost en west drijven steeds verder uit elkaar, ook verschillende (geloofs)gemeenschappen die hier betrekkelijk lang vreedzaam naast elkaar hebben geleefd. Shalimar komt terecht in de gesloten wereld van islamitische jihadisten die een gewelddadige ideologie voorstaan. Hierin is geen plaats voor andersdenkenden of -gelovigen. Vrouwen dienen zich in alles verhullende kleding (burka’s) te steken, tradities worden ijskoud de nek omgedraaid.

Heropvoeding

Bij de ‘heropvoeding’ van de nieuwelingen – een ander woord voor hersenspoeling – ramt de mullah het er bij de jonge strijders met ijzeren vuist in: ,,Ideologie kwam op de eerste plaats. De ongelovige snapte dit niet vanwege zijn obsessie met bezit en rijkdom, en geloofde dat mensen in de eerste plaats werden gedreven door sociaal en materieel zelfbelang. Dat was de fout van alle ongelovigen, en ook hun zwakte die het mogelijk maakte hen te verslaan.”

 

,,God spuugt op acteurs. God spuugt op dansen en zingen.”

 

Voor twijfel is geen plaats. Wie zich niet steil in de leer betoont, is verloren. De jonge rekruten ,,voelden hun oude levens verschrompelen in de vlam van de zekerheid”. Gaandeweg wordt elke vorm van ‘frivoliteit’ gewist: muziek, theater, amusement, intellectualisme. Het zijn instrumenten van de duivel die vernietigd dienen te worden. Zoals Talib de Afghaan tegen Shalimar zegt: ,,God spuugt op acteurs. God spuugt op dansen en zingen.”

Rushdies roman is niet de eerste over moslimterrorisme. Over de gevolgen ervan verschenen in deze tijd ‘Extreem luid & ongelooflijk dichtbij’ van Jonathan Safran Foer en ‘Zaterdag’ van Ian McEwan. En dáárvoor liet de Franse schrijver en aartsprovocateur Michel Houellebecq zich niet onbetuigd, evenals de Turkse schrijver Orhan Pamuk. Maar zelden drong een romanschrijver zo diep door tot in het hoofd van (zelfmoord)terroristen.

Ongrijpbaar

‘Shalimar de clown’ is een verontrustend boek. Het religieus geïnspireerd terrorisme is overal en ongrijpbaar en dat maakt het extra bedreigend. Rushdie laat bovendien zien dat het moslimterrorisme niet op zichzelf staat maar zijn wortels heeft in de wereldgeschiedenis. Zo trekt hij een verrassende parallel tussen de nazi’s die zich beriepen op Germaanse mythen en de superioriteit van het ‘arische ras’, en de moslimextremisten die de koran letterlijk interpreteren.

Rushdie verstaat de kunst om ‘gewone’ levens te vermengen met (grote) historische gebeurtenissen. Hij is net zo goed thuis in de geschiedenis van Kasjmir (waar Rushdies grootouders vandaankomen) als in die van de Elzas, waar Max Ophuls geboren werd. Hij is een erudiet die met even veel kennis van zaken en met schijnbaar achteloos gemak schrijft over de Oriënt en Bollywood (het Indiase filmmekka Bombay) als over de westerse wereld en Hollywood.

In ‘Shalimar de clown’ grijpt alles in elkaar. Niemand is wie hij lijkt te zijn. Het boek bevat talrijke nachtmerrieachtige scènes, al is de aanduiding literaire thriller misplaatst. Ondanks de zwaarte van het onderwerp is het zowel een van Salman Rushdies indringendste als meest toegankelijke boeken geworden.

 

Salman Rushdie: ‘Shalimar de clown’. Uit het Engels vertaald door Karina van Santen en Martine Vosmaer. Uitgeverij Contact, 432 blz.

 

Augustus, 2005

UA-37394075-1