Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Sándor Márai: noodlottig huwelijk in donkere tijd

Fatalisme, gefnuikte vriendschap, liefde en verraad. Het zijn de vertrouwde thema’s van de Hongaarse schrijver Sándor Márai (1900-1989), dé herontdekking van de laatste jaren. Op de golven van het succes van ‘Gloed’ is ‘De nacht voor de scheiding’ verschenen, een roman over een noodlottig huwelijk in een burgerlijk milieu.

 

Verrassenderwijs verscheen ‘De nacht voor de scheiding’ al vlak voor de oorlog in een Nederlandse vertaling. Het bleef echter onopgemerkt en raakte net als de schrijver weldra in de vergetelheid. De oude vertaling, waarvoor het echtpaar Székely-Lulofs in 1939 tekende, bleek echter van zodanige kwaliteit te zijn dat zij voor deze ‘herdruk’ slechts licht herzien hoefde te worden.

Hoofdpersoon van ‘De nacht voor de scheiding’ is rechter Kristof Kómives, een stijve, voorkomend man van tegen de veertig. Hij is een representant van de hogere burgerij in Boedapest in het begin van de vorige eeuw, waar het gebruik is dat (diepere) gevoelens worden onderdrukt en keuzes op verstandelijke gronden gemaakt. Hij is belast met echtscheidingszaken, waaronder die van zijn oude schoolvriend Imre Greiner, een huisarts. Kómives zelf gelooft echter ,,in de heiligheid van het huwelijk’’ en acht een scheiding op christelijke gronden ongepast.

In de eerste honderd bladzijden van ‘De nacht voor de scheiding’ weidt Márai vooral uit over het wel en wee van de rechter en de intussen vrijwel verdwenen Midden-Europese cultuur met zijn gezeten burgerij en ambachtslieden, rangen en standen. Na een theevisite bij een oudere rechter volgt het keerpunt, een stijlbreuk, als de schrijver de verleden tijd voor de tegenwoordige verruilt. Márai’s bloemrijke proza krijgt dan even iets machteloos, wordt kitscherig. Het verhaal krijgt echter vleugels als de rechter ’s nachts bezoek krijgt van zijn oude schoolkameraad Greiner.

In een lange bedwelmende monoloog vertelt de arts aan de rechter over zijn fatale huwelijk; het is zowel een louterende biecht als een bekentenis. Gaandeweg dringt het tot de verbijsterde rechter door dat hij in de teloorgang van dat huwelijk een cruciale rol heeft gespeeld. Dan is de poëtische verteller Márai op zijn best, als hij diep in de menselijke krochten afdaalt en zijn personages afwisselend gepassioneerd en koel beredenerend laat terugblikken op hun leven.

 

Overeenkomst met ‘Gloed’ is frappant

 

De overeenkomst tussen ‘De nacht voor de scheiding’ (1935) en de bestseller ‘Gloed’ (1942) is frappant. De thematiek is dezelfde: twee vroegere vrienden en hun liefde voor dezelfde vrouw. Wat volgt is een ‘duel’ tussen twee welbespraakte heren op het scherp van de snede. De compacte roman ‘Gloed’ is vooral een briljante studie over vriendschap en verraad.

Het wijdlopige ‘De nacht voor de scheiding’ analyseert de vérstrekkende gevolgen van een echtscheiding in de deftige, hogere kringen in het Midden-Europa in de jaren dertig. In die tijd is de stemming allesbehalve hoopvol. Er hangt een sfeer van doem en oorlog in de lucht, als op de vooravond van de Apocalyps. Márai weet die stemming perfect op te roepen.

Het is bekend hoe het de schrijver kort daarop zelf is vergaan. In de jaren veertig ontvluchtte hij zijn vaderland en kwam uiteindelijk in de Verenigde Staten terecht. Toen de ontheemde auteur na de dood van zijn vrouw en aangenomen zoon in 1989 in het Californische San Diego een pistool tegen zijn slaap zette, kende vrijwel niemand hem (meer). Pas na zijn dood, die samenviel met de val van de dictatuur in zijn land, werd zijn werk in Hongarije (her)uitgegeven. De wereldwijde doorbraak volgde tien jaar na zijn dood.

In Nederland zijn bij de Wereldbibliotheek zeven boeken van Márai verschenen – zes romans en de superieure autobiografie ‘Land, land!’. Naar verluidt is de voorraad aan literaire kleinoden nog lang niet uitgeput. En al mag de verrassing er nu een beetje vanaf zijn, ook in ‘De nacht voor de scheiding’ laat Márai zich gelden als een bijzonder schrijver. Zijn werk kan de vergelijking met andere grote Midden-Europese schrijvers uit de vorige eeuw – Joseph Roth, Elias Canetti, Robert Musil – met gemak doorstaan.

 

Sándor Márai: ‘De nacht van de scheiding’ (‘Válás Budán’, 1935), roman. Vertaald uit het Hongaars door L. Székely en M.H.Székely-Lulofs, 207 blz. Uitgeverij Wereldbibliotheek.

 

November, 2006 

UA-37394075-1