Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Schotse schrijfster Ali Smith: ‘Ik heb een zwak voor waaghalzen’

Bij de Britse bookmakers en gokkers is Ali Smith (Inverness,1962) weliswaar niet de favoriet. Toch zou de roman ‘De toevallige’ van de Schotse schrijfster dinsdag 10 oktober wel eens voor dé verrassing kunnen zorgen als de winnaar van de Britse Booker Prize 2005 (groot 50.000 pond) bekend wordt gemaakt.

Zelf beschouwt Ali Smith zich allerminst als een kanshebber. ,,Godzijdank ben ik een outsider”, zegt de schrijfster wier debuutroman ‘Hotel Wereld’ in 2001 eveneens werd genomineerd voor de belangrijkste literaire prijs in het Angelsaksische taalgebied. ,,Het verbaasde me, eerlijk gezegd, dat ik opnieuw werd genomineerd. Maar ik laat me niet gek maken. Ik probeer het circus verder zoveel mogelijk te negeren.”

Ze is niet de enige ‘buitenstaander’ op het lijstje van zes genomineerden. Van de zes kandidaten genieten alleen Zadie Smith (geen familie van Ali) en Julian Barnes een behoorlijke reputatie buiten Groot-Brittannië. De laatste is torenhoog favoriet met zijn roman ‘Arthur and George’, over de vriendschap tussen Arthur Conan Doyle, de geestelijke vader van Sherlock Holmes, en een man van Indiase afkomst.

‘DE PRIJS IS EEN CIRCUS DAT DE TIJDGEEST WEERSPIEGELT’

Opvallend aan het rijtje genomineerden is vooral het ontbreken van grote namen als Salman Rushdie, J.M.Coetzee en Ian McEwan, allen eerdere winnaars van de Booker Prize. De romans van Rushdie (‘Shalimar de clown’) en McEwan (‘Zaterdag’) hadden er beslist niet op misstaan. En dat zegt iets over de kwaliteit van de wél genomineerde boeken, waarin de nadruk ligt op de historische roman. ,,Dat is voor mij bijzonder interessant”, zegt Ali Smith met gevoel voor understatement. ,,Alleen de romans van Zadie Smith en mij spelen in het huidige tijdsgewricht.”

Wat betekent zo’n tweede nominatie voor Ali Smith? Erkenning? ,,Het betekent in elk geval dat de uitgever meer boeken verkoopt”, stelt de schrijfster nuchter vast. ,,Dat is belangrijk. Daardoor voelt de schrijver zich wat zekerder. Zelfverzekerder ook. Hij staat iets sterker ten opzichte van zijn uitgever. Verder is de prijs vooral een circus dat de tijdgeest weerspiegelt. Kijk maar naar de enorme publiciteit waarmee de prijs omgeven is.”

Britse schrijvers hebben het volgens Ali Smith tegenwoordig niet gemakkelijk. De omlooptijd van boeken wordt steeds korter, het aantal titels groeit spectaculair en de markt is vooral gefixeerd op bestsellers. ,,Je wordt in Groot-Brittannië als schrijver steeds meer afgerekend op het aantal boeken dat je verkoopt. Het zijn de grote uitgeverijen en boekverkopers die schrijvers onder druk zetten om boeken te schrijven waarvoor een markt is. Alleen dan kun je overleven. Dat is een afschuwelijke druk. Daar moeten wij, schrijvers die naar kwaliteit streven, ons koste wat kost tegen proberen te verzetten.”

‘JE HEBT ALS SCHRIJVER DE TAAK OM VERDER

TE KIJKEN DAN JE EIGEN VERTROUWDE WERELDJE.’

Ali Smith vestigde haar reputatie in het Verenigd Koninkrijk aanvankelijk met korte verhalen. In 2001 verscheen ’Hotel Wereld’, een roman met vijf vrouwenstemmen, die zowel een commercieel als een artistiek succes was. Dit jaar verscheen ‘The accidental’, de door de kritiek alom geprezen roman die onlangs als ’De toevallige’ in Nederlandse vertaling is uitgekomen.

‘De toevallige’ gaat over de mysterieuze Amber MacDonald. Als een Lolita op leeftijd (rond de veertig) ontregelt zij de familie Smart: de geletterde vader (een rokkenjager), de wild fantaserende zoon, de schrijvende moeder met een midlifecrisis en de dochter die haar lesbische geaardheid ontdekt. Smith schrijft over grote thema’s: liefde, vooral die tussen vrouwen, dood, schuld, boete, ziekte. Maar bovenal interesseert haar de botsing en de misverstanden tussen de generaties. Het is vooral ook een boek over mannen.

Is dat niet een tikkeltje verrassend voor een auteur die faam geniet als een ‘Schotse feministische lesbische schrijver’? ,,Ha! Sta ik bij jullie ook al zo bekend? Ach, het kan me ook niet zoveel schelen. Zolang ik me maar niet zo hoef te gedragen. Je hebt als schrijver de taak om verder te kijken dan je eigen vertrouwde wereldje. Ik wantrouw critici of lezers die je feliciteren omdat je in staat bent om authentieke, geloofwaardige personages neer te zetten. Dat is toch het eerste wat je van een schrijver verwacht! Een schrijver moet juist een stem geven aan iets of iemand die nog géén stem heeft.”

‘IK HOUD VAN LEVENSKRACHT.

DAT HEBBEN WE HARD NODIG

– VITALITEIT EN SPIRIT.”

Hapklare lectuur is ‘De toevallige’ niet. Smith strooit kwistig met citaten uit de wereldliteratuur (maar ook The Beatles en Charlie Chaplin komen langs) en experimenteert er lustig op los. In haar werk getuigt ze van een tomeloze schrijflust. Deze mondt hier en daar uit in een taalstroom vol associaties, bekend als de stream of consciousness die James Joyce ooit introduceerde. ,,Ach, ik ga echt niet achter mijn tekstverwerker zitten met het idee: welk experiment zal ik vandaag eens uitvoeren, welk taalspelletje zal ik nu eens spelen. Belangrijker vind ik om de veelzijdigheid van mensen te laten zien.”

Toch leest het boek betrekkelijk vlot weg en is toegankelijker dan ‘Hotel Wereld’. Het proza ademt een grote vitaliteit. En hoewel ‘De toevallige’ een springerig verhaal vertelt, doet het nergens geforceerd aan. ,,Ik houd van levenskracht. Dat hebben we in deze tijd hard nodig – vitaliteit en spirit.”

Het zal niet verbazen dat Ali Smith geïnspireerd is door schrijvers als James Joyce, Virginia Woolf, Wallace Stevens en haar generatiegenoot Jeanette Winterson. ,,Geen boek is geschreven zonder dat het in dialoog is met andere boeken. En de schrijvers die je noemt, durfden risico’s te nemen. Ik heb een zwak voor waaghalzen die in de kunst alles op hun kop durven te zetten.”

‘DE STEM VAN SCHOTLAND MAG GEHOORD WORDEN’

Ali Smith is er trots op dat de Schotse literatuur de laatste jaren flink aan waardering en populariteit heeft gewonnen. Schrijvers als Irvine Welsh, Alan Warner en James Kelman hebben ook elders in Europa naam gemaakt. ,,De stem van Schotland werd lange tijd niet gehoord doordat we ons teveel vastklampten aan onze historische en politieke traditie. Dat is nu anders, we laten ons nu veel meer horen. Dat heeft de Schotse literatuur een extra impuls gegeven. Bij Engelse schrijvers zie je nu juist dat er sprake is van een pas op de plaats, van een herbezinning op de identiteit.”

Over haar eigen kansen op de Booker Prize doet Ali Smith geen voorspelling. Wel heeft ze een uitgesproken voorkeur. ,,Mijn favoriet is Sebastian Barry met zijn roman ‘Al long long way’. Barry is de meest ondergewaardeerde lyrische romancier van de Angelsaksische literatuur. Ik hoop van harte dat hij wint, zodat ook zijn andere boeken onder de aandacht worden gebracht. Dat verdienen ze. En daar gaat het om, dat is de werkelijke kracht en betekenis van zo’n prijs.”

Ali Smith: ‘De toevallige’, roman. Vertaald door Irving Pardoen. Uitgeverij Mouria, 318 blz, 19,90 euro. De andere genomineerden: Julian Barnes (‘Arthur & George’ ), Kazuo Ishiguro (‘Never let me go’; ‘ Laat me nooit alleen’, uitg. Atlas), John Banville (‘The sea’), Sebastian Barry (‘A long long way‘ ), Zadie Smith (‘On beauty’).

Oktober, 2005

UA-37394075-1