Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Tijl Uilenspiegel, een onweerstaanbare rakker

Iedereen kent de schelm Tijl Uilenspiegel. Weinigen hebben de avonturen van de onverbeterlijke schavuit gelezen. Het verzuim kan goedgemaakt worden. Bij uitgeverij Voltaire is een fraaie uitgave van deze klassieker verschenen, zoals het verhaal ooit is opgetekend door de Franstalige Belg Charles De Coster (1827-1879).

 

Van alle hervertellingen en bewerkingen is diens ‘La légende d’Ulenspiegel’ uit 1867 de bekendste. Maar zoals het met meer scheppers van helden gaat is De Coster zo goed als vergeten. Zijn Vlaamse held leeft voort. En ook al wordt het bestaan van de historische Uilenspiegel betwist, een aantal Europese (provincie)steden claimt dat de wieg van de ‘echte’ Tijl in hun gemeente stond. Het kan nog krasser. Volgens sommige Nederlandse historici had hij zelfs een typisch Nederlands (volks)karakter. En dat wekt verbazing bij wie De Costers bewerking leest die in alles een Vlaamse geest ademt, ondanks de Franse taal waarin het boek geschreven is.

 

De rakker houdt als een nar de zondige en zelfzuchtige mens met zijn ondeugden en zwakheden een groteske (lach)spiegel voor. Hij doet zijn naam alle eer aan, die vrij vertaald neerkomt op ‘je kunt me de kont afvegen’.

 

Charles De Coster baseerde zijn ‘Tijl Uilenspiegel’ op een Duits volksboek uit 1515 dat terugvoert op veertiende-eeuwse verhalen. De legende van Uilenspiegel verspreidde zich indertijd snel over West-Europa. Velen voelden zich aangesproken door de avonturen van de onverzettelijke Uilenspiegel. Vreemd is dat niet. De rakker houdt als een nar de zondige en zelfzuchtige mens met zijn ondeugden en zwakheden een groteske (lach)spiegel voor. Hij doet zijn naam alle eer aan, die vrij vertaald neerkomt op ‘je kunt me de kont afvegen’. De levenslustige Uilenspiegel is geslepen en sluw, maar in de kern een goedhartige schelm.

Vagebond

De Coster veranderde de vagebond in een zestiende-eeuwse vrijheidslievende Vlaamse volksheld en grappen- en grollenmaker die in het West-Vlaamse Damme werd geboren. In die tijd is in de Nederlanden het protestantisme in opkomst. De inquisitie rekent met de zegen van de Spaanse koning Filips II echter onbarmhartig af met niet-katholieken, de zogenoemde ketters. De Coster plaatst Uilenspiegel tegenover Filips II. Hij maakt van hen tijdgenoten die in alles elkaars tegenpolen zijn. ,,Terwijl de ondeugende zoon van de kolenbrander in snaakse streken opgroeide, kwijnde de droevige spruit van de grote keizer in magere zwaarmoedigheid’’, schrijft De Coster trefzeker.

 

Neem het vuur weg, maak een gat, de ziel wil eruit’

 

Uilenspiegels strijd tegen Filips II begint als uit diens naam zijn eerzame vader Claes de kolenbrander op de brandstapel eindigt. De Coster beschrijft het tribunaal, het vonnis en de terechtstelling gedetailleerd in krachtige scènes: ,,Men hoorde geen ander gerucht dan de stem van Claes die bad, het knetteren van het hout, het grommen der mannen, het huilen der vrouwen en de woorden van (de door foltering waanzinnig geworden vroedvrouw) Kathelijne: ‘Neem het vuur weg, maak een gat, de ziel wil eruit’, en de klokken van de Onze Lieve Vrouw, die voor de doden klepten.’’

Geus

De fratsenmaker verandert bij De Coster vanaf dat moment daadwerkelijk in een vrijheidsstrijder. Hij groeit in de volksopstand van de Nederlanden tegen de Spanjaarden uit tot ‘de grote Geus’ die bovendien is gezegend met een onverwoestbaar geloof in een betere wereld.

Zoals Don Quichot wordt bijgestaan door zijn knecht Sancho Panza, zo wordt Uilenspiegel op zijn pad vergezeld door zijn zachtaardige makker Lamme (Goedzak) en verkeert hij met zijn lief Nele. De Coster stierf arm als een kerkmuis. Zijn Uilenspiegel werd de belichaming van ‘de geest van Vlaanderen’, diens geliefde Nele het ‘hart van moeder Vlaanderen’.

 

Satirisch meesterstuk met meeslepende verhalen vol ernst en luim, diepzinnigheid zonder zwaarwichtigheid, vileine, speelse spotlust en onvergetelijke karakters.

 

 

Wijlen Theun de Vries, bekend van romans als ‘Rembrandt’, ‘Het meisje met het rode haar’ en de studie ‘Ketters’, was een liefhebber van De Costers boek. De Vries maakte halverwege de vorige eeuw een nog altijd toegankelijke vertaling van het boek dat in veel herinnert aan ‘Gargantua en Pantagruel’ van de zestiende-eeuwse Fransman François Rabelais. Ook ‘Tijl Uilenspiegel’ is zo’n satirisch meesterstuk met meeslepende verhalen vol ernst en luim, diepzinnigheid zonder zwaarwichtigheid, vileine, speelse spotlust en onvergetelijke karakters, gevat in beeldrijk proza dat ook de hedendaagse lezer zal bekoren. Van toegevoegde waarde zijn de zwart-wit tekeningen van Peter van Hugten: sprekende illustraties bij de avonturen van de Vlaamse held.

 

Charles De Coster: ‘Tijl Uilenspiegel’ (ondertitel: ‘Zijn legende, alsmede de heldhaftige, koddige en roemruchte avonturen door hem en Lamme Goedzak, beleefd in Vlaanderenland en elders’). Vertaald uit het Frans door Theun de Vries. Met tekeningen van Peter van Hugten. Uitgeverij Voltaire, 539 pagina’s.

 

Juni, 2007  

UA-37394075-1