Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Vriendschap en tragische liefde bij Remarque

Door financiële nood gedreven schreef oud-frontsoldaat Erich Maria Remarque ‘Im Westen nichts Neues’ (1929). Het werd een wereldwijd succes en groeide uit tot een van de indrukwekkendste antioorlogsromans ooit. Maar de Duitser schreef meer, waaronder ‘Drie kameraden’. Er verscheen een nieuwe uitgave van dit grootse boek over onvoorwaardelijke vriendschap en een tragische liefde.

 

Wie aan het front is geweest, weet alles

 

Erich Maria Remarque (1898-1970) schreef ‘Drie kameraden’ eind jaren dertig in de VS, nadat hij was gevlucht voor de nazi’s, die zijn boeken op de brandstapel hadden gegooid en hem zijn Duits staatsburgerschap hadden ontnomen. Hij was wereldberoemd, maar in Hitler-Duitsland een gehaat man vanwege zijn ‘Im Westen nichts Neues’, over de gruwelijke loopgravenoorlog van 1914-1918.

Drie kameraden’ is een heel ander boek, dat niettemin raakvlakken heeft met zijn klassieker. De roman speelt eind jaren twintig, in Berlijn. De wereld is vol crises, dreiging, werkloosheid, geweld en armoede. Drie voormalige frontsoldaten blijven elkaar na de oorlog door dik en dun steunen en gaan daar in hun opofferingsgezindheid heel ver in. De drinkebroers runnen een autowerkplaats en kunnen geweldige sloten drank verstouwen om de zinnen te verzetten en aan de misère te kunnen ontsnappen. Als de zaken slecht gaan werkt verteller Robert Lohkamp (Robby), gewezen student filosofie, bovendien als taxichauffeur en barpianist. De oorlogservaringen, waardoor de drie kameraden zijn gevormd, komen terloops ter sprake. Tegen het einde van het boek wordt het politieke straatrumoer beschreven als voorafschaduwing van wat Duitsland en de wereld te wachten staan.

De kameraden, beroofd van elke illusie, hebben een ronduit cynische kijk op de mens, of zoals Lohkamps hospita het verwoordt: ,,Jullie jonge mensen van tegenwoordig zijn toch rare lui. Jullie haten het verleden, verachten het heden, en de toekomst kan jullie niet schelen. Dat kan toch nooit goed aflopen?’’

Voor Remarque is de wereld een hel, de mens dodelijk eenzaam voor wie elke dag de strijd om het bestaan opnieuw begint. Maar tegenover die gitzwarte visie zet hij een humanisme van onvoorwaardelijke kameraadschap en liefde.

Remarque is een rasverteller, en daarin herken je de hand van de reclameschrijver en sportverslaggever, twee van de vele ambachten die hij uitoefende. Hij is sterk in dialogen, en het verbaast niet dat ‘Drie kameraden’ kort na verschijning in Amerika werd verfilmd. Hij vertelt op haast laconieke toon en goed gedoseerd. Dat geldt ook voor zijn voorkeur voor ouderwets lyrische, heldere (natuur)beschrijvingen, die voor aangename variatie zorgen en iets zeggen over de gemoedstoestand van de verteller: ,,De maan boezemde me angst in. Hij maakte van het kale vertrek een gondel met zwevend licht. Ik was bang, dat ik weg zou vliegen. Ik stond dus op om naar de bar te gaan.’’

Op elke bladzijde is wel een treffende aforistische zin te vinden: ,,’We leven nu in een wanhopige tijd en dan is humor de enige behoorlijke houding.’ ‘Best mogelijk,’ antwoordde ik, ‘maar niet iedere clown heeft humor’.’’ En: ,,Wie aan het front geweest is, weet alles en wie alles weet, is oud.’’

Drie kameraden’ is echter méér dan een boek over kameraadschap. Het gaat ook over de tragische liefde van Lohkamp voor de mondaine Patrice (Pat), een ongepolijste schoonheid, die aan tuberculose lijdt. Die passie wordt niet zonder een vleugje kitsch en pathos beschreven, iets waarvan ‘Im Westen nichts Neues’ evenmin gevrijwaard is. Daarom gold Remarque vermoedelijk lange tijd wel als een belangrijk maar niet als groot schrijver. Hij weet in zijn sentiment soms geen maat te houden. Maar iemand die meer dan 600 bladzijden lang weet te boeien ben je bereid veel te vergeven. Raakt ‘Im Westen nichts Neues’ als geen ander (anti)oorlogsboek je recht in het hart. Je moet wel een hart van steen hebben om onverschillig te blijven voor het tragische liefdesverhaal in ‘Drie kameraden’.

 

Erich Maria Remarque: ‘Drie kameraden’, 1937; op basis van de oorspronkelijke vertaling van Nico Rost. Uitgeverij Vorroux, 637 blz.

 

Everseller’ van Remarque

is nog altijd actueel

 

Im Westen nichts neues’, de indrukwekkende ‘everseller’ van Erich Maria Remarque, gaat over soldaat Paul Bäumer en zijn kameraden die weinig heroïsch sneuvelen in de Eerste Wereldoorlog. Vol idealen en vaderlandsliefde, er door hun leraren ingestampt, worden de brave Duitse jongens uit de provincie naar het front gestuurd. In de loopgraven komen ze terecht in een poel van dood en verderf. Langzaam raken de jongens zichzelf kwijt; van individuen veranderen ze in een collectieve aanvalsmachine, maar toch flakkert nu en dan het menselijke in hen op.

Erich Maria Remarque – Erich Paul Remark (1898-1970) voor de burgerlijke stand – kon putten uit eigen ervaringen. Hij was zelf een oorlogsveteraan die op 18-jarige leeftijd aan het front gewond raakte. Na de oorlog pakte hij van alles aan. Uit financiële noodzaak schreef hij in 1928 ‘Im Westen nichts Neues’, dat eerst als feuilleton en daarna als boek (en film) een wereldsucces werd. In Duitsland werden er in een jaar een miljoen exemplaren van verkocht. In Nederland, waar het boek onder de titel ‘Van het westelijk front geen nieuws’ als eerste in Europa werd vertaald (door Annie Salomons), gingen er 20.000 in drie maanden over de toonbank.

Remarque is daarna lange tijd weggezet als een literator die pathos en sentiment niet schuwt en met ‘Im Westen nichts Neues’ een toevalstreffer schreef. Hij kon nauwelijks in de schaduw staan van Duitse schrijvers als Thomas Mann. Maar in tegenstelling tot veel werk van de grote Mann heeft Remarques klassieke boek nog allerminst aan kracht en actualiteit ingeboet.

 

Mei, 2008

UA-37394075-1