Nico de Boer Teksten

Nico de Boer Teksten

Beweeg over de plank met de pijltjes op het toetsenbord, of zoek direct op een titel of auteur:

Waldemar Torenstra: ‘Wij zijn de poppetjes van Harry Mulisch’

Vier jaar geleden overleed Harry Mulisch. Tweeëntwintig jaar geleden verscheen ‘De ontdekking van de hemel’, het magnum opus van een van onze grootste naoorlogse schrijvers. Na de verfilming is er nu de toneelversie van deze ‘totaalroman’. ,,Wij zijn de poppetjes van Mulisch,’’ zegt Waldemar Torenstra, een van de hoofdrolspelers.

 

Waldemar Torensta was net klaar met de opnamen van een nieuwe reeks Divorce, de successerie van RTL4 over drie gescheiden mannen, toen hij zich monter meldde voor de repetities van ‘De ontdekking van de hemel’. Maar het was wel even wennen. ,,Het ene moment sta je voor de camera’s, het andere sta je Mulisch-teksten te oefenen. Dat is best een grote overgang. Televisie moet snel gemaakt worden, kun je nog gauw iets improviseren. Daarvoor heb ik ook de vrijheid bij Divorce. Dat is hier niet aan de orde. Die Mulisch-zinnen zijn zinnen van god. Daar moet je zeer zorgvuldig mee omgaan. Sommige zinnen heb ik honderden keren gelezen en dan mis ik hem nog. Maar als we aan het spelen zijn, zal een van de prettige dingen zijn dat die zinnen als normale spreektaal zullen gaan klinken.”

 

EEN WONDERBAARLIJKE MISSIE

 

In betrekkelijk korte tijd zijn nu drie romans van Harry Mulisch (1927-2010) voor het toneel bewerkt. Eerst ‘De aanslag’ (met Victor Löw in de hoofdrol), daarna ‘Het stenen bruidsbed’ (met Torenstra’s Divorce-collega Jeroen Spitzenberger in de hoofdrol) en nu ‘De ontdekking van de hemel’. En dan te bedenken dat Mulisch in de jaren zeventig zelf toneelstukken heeft geschreven die echter niet of zelden worden gespeeld. ,,Mulisch zei zelf dat toneelkunst nog niet een benadering van de literatuur kon zijn,” zegt Waldemar Torenstra (1974) hierover in het kantoor van de producent, theaterbureau Hummelinck Stuurman in Amsterdam. ,,Toneel was voor Mulisch toch een beetje tweederangs, terwijl hij zelf heel graag een goed toneelstuk had willen schrijven.’’

 

‘De ontdekking van de hemel’ gaat, kort samengevat, over de vriendschap tussen Onno Quist (Waldemar Torenstra) en Max Delius (Sieger Sloot). Ze raken allebei in de ban van de celliste Ada Brons (Lidewij Mahler). Quinten, haar zoon (een van de vrienden is de vader), wacht een wonderbaarlijke missie. Aanvankelijk waren de reacties op het boek wisselvallig. Het werd door de kritiek geprezen maar ook gehekeld. Maar van meet af aan omarmden de lezers Mulisch’ jongensboek voor volwassenen vol mystiek en mysterie, machismo en bloedbroederschap, vol geheimzinnige opdrachten en verborgen schatten. Het boek werd een wereldwijde bestseller en het wordt nu als een groot werk uit wereldliteratuur beschouwd.

 

Begin deze eeuw werd het zelfs uitgeroepen tot de beste Nederlandse roman ooit, al heeft Waldemar Torenstra niet zoveel met dit soort lijstjes:

 

,,Dat dit in de recensies kan staan, zorgt bovendien voor een druk die je bijna niet waar kunt maken. We zijn gewoon een heel goede toneelvoorstelling aan het maken van te gek materiaal. Het is heel uitdagend om uit die veelheid een verhaal bij mekaar te puzzelen dat recht doet aan het boek maar daarvan ook losstaat en borg staat voor een avond goede entertainment.’’

 

EEN AFGEZANT VAN GOD

 

Kun je een klassieker van negenhonderd bladzijden, waarin een afgezant van God een poging doet de Tien Geboden te stelen en terug te brengen naar de hemel, geloofwaardig – in ruim twee uur – naar het theater vertalen? Torenstra, met een grijns: ,,We praten gewoon heel snel.” In alle ernst: ,,Er zijn diverse opties voor bewerkingen geweest. Daar hebben we ook veel over gesproken, met de producent en met regisseur en bewerker Ignace Cornelissen. Je kan hier geen negen uur theater van maken. Dat zou dodelijk saai zijn, het is ook niet te doen. Als lezer moet je lekker in je kussentje weggedoken Mulisch tot je nemen, met een drankje erbij. Maar ik denk dat deze toneelbewerking voor degenen die het boek gelezen hebben een feest van herkenning kan zijn. En van degenen die het boek niet kennen hoop ik dat ze het erna gaan lezen.’’

 

,,Natuurlijk zal er voor de echte Mulischliefhebber altijd wel wat te mopperen zijn. Gelukkig maar. Maar ik vind dat Ignace er uitstekend in geslaagd is om de essentie van het boek te pakken. Het is zoals gezegd te gek materiaal waarmee we bezig zijn. Mulisch genoot van het inconsequent zijn, van de wetenschap dat we in een paradoxale wereld leven. In die zin is het heel moeilijk om van Mulisch goed toneel te maken, omdat het zo complex is, omdat hij altijd op meerdere lagen wil zitten, terwijl de kracht van toneel vaak is dat je elkaar aankijkt en zegt: ‘ik hou van jou, nee, ik haat je’. Met dat soort zinnetjes heb je meteen een scène. Dat zit bij Mulisch wat ingewikkelder, maar als het lukt, is het top. Er zit veel wetenschap in. De mythologie zit erin, zonder dat het ingewikkeld wordt. Je brengt negenhonderd bladzijden terug naar twee, tweeënhalf uur, met pauze, maar je maakt wel iets mee. Er trekt een heel leven aan je voorbij.’’

 

EEN ONTCIJFERAAR VAN DODE TALEN

 

Onno, het personage dat Waldemar Torenstra speelt, vertoont in het boek veel gelijkenis met schaakgrootmeester en publicist Hein Donner. In het boek is hij geen schaker, maar een ontcijferaar van dode talen. Donner en Mulisch waren bevriend en voelden zich verbonden door een bepaald soort humor en zelfironie. Donner was fysiek een bombastische figuur met een bassend stemgeluid, het tegendeel van de veel tengere Torenstra.

 

,,Donner is van voor mijn tijd. Ik heb er wel Wikipedia en naslagwerken voor geraadpleegd. Maar ik zal geen Hein Donner-imitatie doen. Dat zou heel flauw zijn. Ik zal van hem mijn eigen karakter maken. Hij is een man die uit een goede familie komt. Een kind van zijn tijd, echt jaren zestig. Iemand die gelooft dat hij zijn eigen lijn moet trekken. Onno is recht door zee, iemand die vrij eerlijk naar zichzelf kan kijken, denkt te kunnen kijken. Het is spannend om hem te spelen, terwijl Max qua karakter misschien meer bij mij zou passen. Onno is niet zozeer de vrouwenversierder zoals Max dat is. Onno is een combinatie van charmeur en botterik.’’

 

,,Belangrijk is om de essentie van die vriendschap te laten zien. Wat zoeken ze bij elkaar? Waarom ga je van iemand houden die zo anders is? Je ziet het in zoveel relaties. Mensen die op elkaar vallen, hebben een paar dingen gemeen en zijn toch ook heel erg verschillend. Eerst vind je dat geweldig, later kan dat mateloos irritant zijn. Dat zie je ook bij mannenvriendschappen. Daar krijg je op zeker moment ook wrijvingen. Bij Onno en Max is er de vrouw met wie ze allebei een relatie hebben. Dat zoiets lastig is, ervaar ik zelfs op het toneel als Max/Sieger met Ada/Lidewij is. Hé, dat is mijn meisje…’’

 

SCHEPPER NAAST MULISCH

 

,,Naast het thema van de vriendschap is er het verhaal over de engelen die de Stenen Tafelen opeisen omdat het contract met de mensheid verbroken is. Ik vroeg Arjen Stuurman van het theaterbureau: weet je zeker dat je dit wilt? Het is nogal wat. In film kun je met special effects heel wat voor elkaar krijgen. Hoe wil je dat op toneel doen? Maar er zijn een aantal ingrepen gepleegd, waaronder Mulisch zelf ten tonele voeren, die heel goed werken. Daardoor krijg je toch een beetje het gevoel dat de schepper van dit toneelstuk stiekem ook Mulisch is.”

 

,,Je zou kunnen zeggen dat wij romanpersonages zijn die tot leven worden gewekt. Dat is het mooie van toneel. Dat je zoiets voor elkaar kan krijgen. Met die poppetjes van Mulisch is het een beetje Pinokkio en Geppetto geworden. Pinokkio is ook stout. Dat zit ook in het verhaal van Mulisch. Zijn figuren verzetten zich tegen de engelen, tegen hun bestemming of lot. Het is spannend om aan de codes die Mulisch in zijn boek geeft een theatrale slag te geven, zonder dat we met allerlei engeltjes over het toneel hoeven gaan. Dan zou het ook snel een parodie worden.’’

 

DE VLUCHTIGHEID VAN ONZE TIJD

 

Mulisch’ roman is complex. Is dat in de vluchtigheid van deze tijd niet een probleem? ,,Mulisch vereist een bepaalde basiskennis van de klassieken. Die wordt in het opzoektijdperk waarin we leven niet meer standaard geleerd, maar ik ga ervan uit dat Mozes en de Stenen Tafelen bekend zijn. Er wordt wel iets toegelicht, maar als het goed is, gaat het uiteindelijk niet alleen om de Stenen Tafelen maar over vriendschap en alles wat daarmee samenhangt. Goed toneel gaat altijd over relaties.’’

 

Waldemar Torenstra is inmiddels veertig. ,,Maar ik gedraag me af en toe nog als een tweeëndertigjarige’’, zegt hij met zijn onverwoestbare jongensachtige grijns. Sinds zijn vertrek bij het Noord Nederlands Toneel (NTT) is hij freelancer. Hij speelde de ene na de andere toneel- en filmrol. Hij was te zien in de filmmusical ‘Ja zuster, nee zuster’ (Gerrit), in de film ‘Bride flight’, en samen met zijn partner Sophie Hilbrand in ‘Zomerhitte’. Op tv is hij onder meer te zien in de RTL4-serie Divorce.

 

,,Na het NTT ben ik een eigen onderneming gestart. Dat wil de overheid toch zo graag? Cultureel ondernemerschap. Dat doe ik nu zo’n tien jaar. Het is heerlijk om een gezellige aannemer te spelen in Divorce, die wat dichter bij mijn uiterlijk ligt en daarna iemand als Onno Quist, die veel verder van mij afstaat. Omdat wij geen sterrensysteem hebben, is men gewend om je in een bepaalde richting te casten. Ik heb een wat moderne bouw. Dan ben je al snel de vrolijke, gezellige Hollandse jongen. Ik heb bijvoorbeeld nog nooit in een klassiek drama gespeeld, terwijl dat best zou kunnen.’’

 

‘OOK IK WIL GROOTS EN MEESLEPEND LEVEN’

 

,,Ik vind het leuk om dingen te bedenken, om betrokken te zijn bij het maakproces. Dat heb ik bij het NNT geleerd. Doe de dingen waarvan je hart sneller gaat kloppen. Soms kan dat even niet, moet er gewoon geld verdiend worden. Soms is het te gek wat je aan het maken bent, maar dan wordt het halverwege verschrikkelijk. En soms klopt het allemaal.’’

,,Ik ben altijd druk en op verschillende manieren bezig. Tien jaar geleden heb ik Act opgezet, de acteursvereniging. Ik zit nog in het bestuur, in mijn laatste periode. In dat opzicht lijk ik op Max en Onno, en ook op Mulisch – mensen die voortdurend op zoek zijn naar hun bestemming, naar de zin van het leven. Groots en meeslepend leven, ja, dat wil ik ook.’’ Lachend: ,,Misschien wat minder erudiet, maar ik doe mijn best.’’

Hij heeft twee kinderen, een dochter en een zoon, van twee en vier. Valt het allemaal te combineren? ,,Ik heb een goede combinatie weten te vinden tussen film, theater en tv. Het is niet altijd gemakkelijk. Nu, vlak voor de try-outs, leggen de repetities alle beslag op me. Maar thuis kan ik dan niet zeggen: kom op, jongens, nu even stil, want papa moet Mulisch instuderen…’’

 

Voorstelling: ‘De ontdekking van de hemel’ naar Harry Mulisch. Regie en bewerking: Ignace Cornelissen. Met Waldemar Torenstra, Sieger Sloot, Lieneke Le Roux, Genio de Groot, Lidewij Mahler en Marijn Claes. Première: zaterdag 25 oktober, Stadsschouwburg, Haarlem. Landelijke tournee: 15 oktober t/m 15 februari. www.hummelinckstuurman.nl

 

Oktober, 2014

 

Een bekorte versie verscheen in kranten die zijn aangesloten bij De Persdienst, een landelijke nieuwsdienst van en voor regionale en provinciale kranten.

 

UA-37394075-1